ଏକ ଦିନ ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ରାମଙ୍କୁ ଏହିପରି ଗୁଢ଼ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ କହିଲେ—“ରାମ, ଯେପରିକି ଶରୀରରେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଔଷଧ ଶୁଷ୍ଟତା ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ବିବେକ ଲାଗୁ କଲେ ତାହାର ଫଳ ମିଳେ। ବିବେକ ମାନେ କେବଳ କଥାରେ ଅଛି, ଏହା ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଥାଏ; ଯିଏ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥାଏ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବିବେକ ଦୁଃଖ ହେବା ସହିତ ଆସେ। ଯେପରିକି ପବନକୁ ଏହାର ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, କଥା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ସେପରି ମନର ଆଶା କମିଲେ ବିବେକର ଉପସ୍ଥିତି ଜଣାଯାଏ। ରାମ, ତୁମେ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର, ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅମୃତ ଏକ ସତ୍ୟ ଅମୃତ ନୁହେଁ; ଚିତ୍ରର ଅଗ୍ନି କେବଳ ଦେଖିବାକୁ ଅଛି, ଏହା ସତ୍ୟ ଅଗ୍ନି ନୁହେଁ। ଏକ ଚିତ୍ରର ନାରୀ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନାରୀ ନୁହେଁ; କଥା ଦ୍ୱାରା ବିବେକ କେବଳ ଅବିବେକ ହେଇଯାଏ। ପ୍ରଥମେ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଆସକ୍ତି ଓ ଶତ୍ରୁତା ର ମୂଳ ଦୂର୍ବଳ ହୁଏ; ପରେ ସେଗୁଡିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦୂର ହୁଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଶୋଧନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସତ୍ୟ ବିବେକ ଅଛି। ଏବେ ବସିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏବେ ଉତ୍ପତ୍ତି ଅଂଶ ପରେ, ତୁମେ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଶୁଣ, ଯାହା ଜାଣିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏହା ହେଉଛି ଉପୋଷ୍ଯା ଅଂଶ। ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ ଏକ ଏକାତ୍ମ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଏହି ଚେତନା ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଉପସ୍ଥିତ, କଦଳୀ ଗଛର ଚେହେରା ଭିତରେ ଉପସ୍ଥିତ ଲେୟର ପରି, କିମ୍ବା ମଣିଷର ଶରୀର ଭିତରେ ପୋକା ପରି। ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଯେପରିକି ଘମ ଓ ମଳରୁ କୀଟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ମନରୁ ଜୀବ ନିଜେ ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ନାମ ନେଇ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହି ଜୀବଗୁଡିକ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଅନୁଯାୟୀ ଶୀଘ୍ର ଭିନ୍ନ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତା ହୁଅନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଯକ୍ଷଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯକ୍ଷ ହୁଅନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ଲାଭ କରନ୍ତି—ଜଣେ ଜୀବ ଯାହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଚାହେ, ସେହି ଅସାଧାରଣ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ କରିଥାଏ। ଏହିପରି ଶୁକ୍ର, ବୃଗୁଙ୍କ ପୁତ୍ର, ନିଜ ଚେତନାର ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧି ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶୀଘ୍ର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହେଇଗଲେ। ଏହିପରି, ନିର୍ମଳ ଅବିକୃତ ଚେତନା ଯେଉଁ ରୂପ ପ୍ରଥମେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏହା ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିମ୍ବା ଅବିକସିତ ଶିଶୁ ମଧ୍ୟରେ, ଏହା ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ହୋଇଯାଏ; ଅନ୍ୟ ରୂପ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ଜାଗୃତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାର ତଫାତ କଣ? କିପରି ଜାଗୃତ ଜାଗୃତ ହୁଏ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନ ଅଜାଗୃତ ହୁଏ?” ବସିଷ୍ଠ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଯାହା ସ୍ଥିର ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁସୃତ, ତାହାକୁ ଜାଗୃତ କୁହାଯାଏ; ଯାହା ଅସ୍ଥିର ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ ଆସେ, ତାହାକୁ ସ୍ୱପ୍ନ କୁହାଯାଏ। ଯଦି ଜାଗୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ପରେ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଅବ୍ୟବିଚାର ରହିଥାଏ, ତେବେ ଏହି ଜାଗୃତ ସ୍ୱପ୍ନର ରୂପ ନେଇଥାଏ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନ ଜାଗୃତର ରୂପ ନେଇଥାଏ। ଜାଗୃତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାର ତଫାତ କେବଳ ସ୍ଥିରତା ଓ ଅସ୍ଥିରତା ରେ ଅଛି; ଉଭୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅନୁଭୂତି ସାର୍ବଭୂମ ଭାବରେ ଏକ ଅଟୁଟ ଅନୁଭୂତି ଅଟୁଟ ଅଛି। ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅଟୁଟ ଅଛି, ତାହାକୁ ଜାଗୃତ କୁହାଯାଏ; ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, କିପରି ସ୍ୱପ୍ନ କ୍ଷଣିକ ବିଲୟ ରୂପ। ଶରୀର ଭିତରେ ଏକ ଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଲିଥାଏ; ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ‘ତେଜ’ କିମ୍ବା ‘ବୀର୍ୟ’ କୁହାଯାଏ, ଏହି ହେଉଛି ଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱ। ଯେତେବେଳେ ଶରୀର ମନ, କ୍ରିୟା କିମ୍ବା କଥା ଦ୍ୱାରା ବାହାର ଜଗତରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଓ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଏହା ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ବିସ୍ତାରିତ କରେ, ତାହାର ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଚେତନା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏହାର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ‘ମନ’ ହେଉଛି, ଯାହାରେ ସମଗ୍ର ଜଗତର ମାୟା ଲୁଚି ରହିଛି। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଚକ୍ଷୁ ଆଦି ରୁ ଜାଗୃତ ହୋଇ ବାହାରକୁ ଝରିବା ସମୟରେ, ଏହା ନିଜେ ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଓ ପରିବର୍ତନ ସହିତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖେ। ଏହାର ସ୍ଥିରତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଜାଗୃତ କୁହାଯାଏ; ଏହି ହେଉଛି ଜାଗୃତ ଅନୁକ୍ରମ। ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ଅନୁକ୍ରମ। ଯେତେବେଳେ ଶରୀର ମନ, କ୍ରିୟା କିମ୍ବା କଥା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏନାହିଁ, ତେବେ ଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱ ଶାନ୍ତ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ। ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବାୟୁଗୁଡିକ ସମତୁଳନ ରେ ଅଛି, ହୃଦୟ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏନାହିଁ—ଏହିପରି ଏକ ବାୟୁହୀନ କୋଠାରେ ଦୀପ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଜ୍ୱଳିଥାଏ। ଏତେବେଳେ ଚେତନା ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନାହିଁ, ଏହା ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଚକ୍ଷୁ ଆଦି ଖୋଲି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନାହିଁ, ଏହା ବାହାରକୁ ଯାଏନାହିଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଜୀବ ଅନ୍ତରେ ଜ୍ୱଳିଥାଏ, ତିଳରେ ତିଳ ତେଲର ଅନୁଭୂତି ପରି, ବରଫରେ ଶୀତଳତାର ଅନୁଭୂତି ପରି, କିମ୍ବା ଘିରେ ତେଲିଆପଣର ଅନୁଭୂତି ପରି। ଜୀବ ସୂକ୍ଷ୍ମ କାଳ ଭାଗରେ ନିଜ ଶାନ୍ତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ ଓ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଶାନ୍ତ, ମୃଦୁ ଶ୍ୱାସ ଓ ବାହାର ଚେତନା ବିନା। ଯିଏ ମନସିକ କ୍ରିୟାର ବିରତିକୁ ଜାଣି ମଧ୍ୟ ବାହାର କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଜାଗୃତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଜାଗୃତ ଅଛି, ସେ ‘ଚତୁର୍ଥ’ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛି ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଜୀବନ ବାୟୁଗୁଡିକ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ପରି ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ପରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ସେହି ହେଉଛି ଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱ; ସେହି ହେଉଛି ଚେତନା, ଯାହା ପରେ ମନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହି ଜଗତର ଜାଳ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମାରେ ଅଛି, ଏହା ଶୀଘ୍ର ଭିତରେ ଦେଖାଯାଏ, ଅଂଶ ଅଂଶରେ ଓ କ୍ରମକ୍ରମେ, ଯେପରିକି ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଗୁଡିକ ଏକ ଗଛ ଦାଣ୍ଡରେ ଲୁଚି ଅଛି।