ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଷ୍ଟି ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ କେହି ଜଣେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ଦେଖିଥିଲେ, ଏଠାରେ କୌଣସି ବିଭାଜନ ନଥିଲା; ସମୟର ଗଣନା ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ କେହି ଉଠିବା ଓ ଅପସାରଣ କରିଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ ପୁନଃପୁନଃ ଏକ ରାତିର ସ୍ୱପ୍ନ ପରେ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିବା, ଭ୍ରମର ଜଗତରେ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରୁ ଖସି ପଡ଼ିଥିବା ପଥର ପରି ଏଠିକୁ ଏଉଁଠି ଉଠାଇ ଦିଅଯିବା। କିଛି ଜଣେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ନିଜେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବସ୍ଥାରେ ବନ୍ଦ ଅଟୁକି ରହିଥିଲେ, କିଛି ଜଣେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭ୍ରମରେ ରହିଥିଲେ; ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜ୍ଞାନରେ ଏହି ଦେହୀ ଜୀବମାନଙ୍କର ଗୋଷ୍ଠୀ ଚମକୁଥିଲା। ଯେଉଁମାନେ ନିଜେ ଜଗତର ଉତ୍ତେଜନା ଓ ଜୀବମାନଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଜଣେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଅସତ୍ୟ, ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଭାବିଥିଲେ। କାରଣ, ସମସ୍ତଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ସାର୍ବଜନୀନ; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ନିଜ ମନରେ ସତ୍ୟ; ଯେଉଁଠାରେ ସାର୍ବଜନୀନ ବ୍ୟାପ୍ତି ଅଛି, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଜୀବମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶୃଷ୍ଟିର ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ଦେହୀ ଜୀବମାନଙ୍କର ଗୋଷ୍ଠୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ଉଠିଯାଏ, ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଜୀବ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଏକ ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଆଉ ଏକ ଜୀବ ବସିଥାଏ; ସମସ୍ତଠାରେ, କଦଳୀ ପତ୍ରର ପତ୍ର ପରି, ଜୀବନର ମୂଳ ଅନୁସୂତି ଚାଲିଥାଏ। ଅନୁଭୂତିର ବୃଦ୍ଧି ଓ ଅପସାରଣ ସଦା ଏକାସାଥି ଚାଲିଥାଏ, ଅନନ୍ତ; ଯେପରି ଗୋଲା ଗହଣାର ଆକାର ନେଇଥାଏ, ସେପରି କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶୁନ୍ୟ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୱେଷଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି—'ମୁଁ କିଏ? ଏହା କଣ?'—ସେଠି ଜୀବନ ଜ୍ୱରର ଦୀର୍ଘ ଭ୍ରମ ଅନନ୍ତ କାଳ ଚାଲିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ବିବେକ ପକ୍କା ହୋଇଛି ଓ ଜ୍ଞାନ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି, ସେଠି ଭୋଗର ଆକାଂକ୍ଷା ଦିନକୁ ଦିନ କମିଯାଏ। ଯେପରି ଔଷଧ ଶରୀରରେ ଠିକ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କଲେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହରେ ବିବେକ ବ୍ୟବହାର କଲେ ଫଳ ଦିଏ। ବିବେକ କେବଳ କଥାରେ ଅଛି, ଏହା ଏକ ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଥାଏ; ଯେଉଁଠି ବିବେକକୁ ଛାଡି ଦିଅଯାଏ, ସେଠି ବିବେକ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ବାୟୁ ଯେପରି ଛୁଆଁ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, କଥା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ସେପରି ବିବେକ ଆକାଂକ୍ଷା କମିଯିବା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ। ଚିତ୍ରର ଅମୃତ ଆସଲି ଅମୃତ ନୁହେଁ; ଚିତ୍ରର ଅଗ୍ନି ଆସଲି ଅଗ୍ନି ନୁହେଁ; ଚିତ୍ରର ନାରୀ ଆସଲି ନାରୀ ନୁହେଁ; କଥା ଦ୍ୱାରା ବିବେକ କେବଳ ଅବିବେକ। ପ୍ରଥମେ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷର ମୂଳ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ; ପରେ ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ—ଯେଉଁଠି ଏହି ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେଠି ନିଜ ଚିନ୍ତନ ରହିଥାଏ। ଏବେ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଭାଗ ପରେ, ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣ, ରାମା—ଏହା ରହିଲା ପାଳନ ବିଭାଗ, ଯାହା ଜଣାଯିବା ପରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଚେତନାର ସାର ଏକ ଦୃଢ଼ ଗଠିଆ; ଏହି ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଜୀବମାନେ ରହିଛନ୍ତି, କଦଳୀ ତଣ୍ଡର ପତ୍ର ପରି କିମ୍ବା ଏକ ମଣିଷ ଶରୀରରେ ପୋକା ପରି। ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ପସିନା ଓ ମଲ ଠାରୁ ପୋକା ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ, ସେପରି ମନ ଠାରୁ ଜୀବମାନେ ସ୍୵ତଃସ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନାମ ଓ ଆକାର ନେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ଜୀବମାନେ ନିଜର ମୂଳ ସ୍ୱଭାବ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥାନ୍ତି, ଏଉଁଠି ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଅଭ୍ୟାସ ଅନୁସାରେ ତେଜ ଫଳ ଦେଉଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତା ହୁଅନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଯକ୍ଷଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯକ୍ଷ ହୁଅନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ଲାଭ କରନ୍ତି—ଏଉଁଠି ଅସାର ନୁହେଁ, ଯାହା ଅଭିଷ୍ଟ, ସେହି ଲାଭ ହୁଏ। ଶୁକ୍ର, ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁତ୍ର, ନିଜ ଚେତନାର ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭରେ ଦୃଶ୍ୟରେ ବନ୍ଧା ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଶୀଘ୍ର ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ଯେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚେତନା ପ୍ରଥମେ ଯେଉଁ ଆକାର ନେଇଥାଏ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଅପୌଷ୍ଟିକ ଶିଶୁମାନେ, ସେହି ତାଙ୍କର ନିଜ ଆକାର ହେଉଥାଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆକାର ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏନି। ଏହା ରହିଲା, ରାମା, ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାର ତଫାତ କୁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ; କିପରି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ଓ କିପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଜାଗ୍ରତ ନୁହେଁ? ଯାହା ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ସହିତ ଅଛି, ସେହି ହେଉଛି ଜାଗ୍ରତ; ଯାହା ଅଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ସହିତ ଅଛି, ସେହି ହେଉଛି ସ୍ୱପ୍ନ। ଯଦି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ପରେ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଅବିରତ ରହିଥାଏ, ତେବେ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ସ୍ୱପ୍ନ ଆକାର ନେଇଥାଏ, ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ। ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାର ତଫାତ ଦୃଢ଼ତା କିମ୍ବା ଅଦୃଢ଼ତା ଛଡ଼ା ଅଛିନାହିଁ; ଦୁଇଁଠିରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଅନୁଭୂତି ସାର୍ବଜନୀନ ଭାବରେ ସମାନ। ଯାହା ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ସେହି ଜାଗ୍ରତ; ଏବେ ଶୁଣ, ସ୍ୱପ୍ନ କିପରି ଅସ୍ଥାୟୀ ବିଲୟର ନିଜ ଭାବରେ ଅଛି। ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଲିଥାଏ; ଏହି ଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱକୁ 'ତେଜ' କିମ୍ବା 'ବୀର୍ୟ' କୁହାଯାଏ, ଏହି ହେଉଛି ଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱ। ଯେତେବେଳେ ଶରୀର ମନ, କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ବାକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବାହାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତେବେ ଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱ ଫଳିଯାଏ ଓ ବ୍ୟାପିଯାଏ। ଯେପରି ଏହା ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାପିଯାଏ, ଚେତନା ସଂପ୍ରକ୍ଷେପ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; ଏହି ପୂରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ 'ମନ' କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଜଗତର ମାୟା ଅନ୍ତର୍ଗତ ତଳେ ଅଛି। ଏହି ଚେତନା ଚକ୍ଷୁ ଆଦି ଚିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ବାହାରକୁ ବହିଯାଏ, ଏହି ମନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ନିଜ ଆକାର, ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଓ ବିକାର ସହିତ ଦେଖିଥାଏ। ଏହି ଦୃଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ମାନାଯାଏ; ଏହାକୁ ଜାଗ୍ରତ କ୍ରମ କୁହାଯାଏ। ଏବେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର କ୍ରମ ଶୁଣ।