ଏହି ସଂସାରର ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ବିଶାଳ ସ୍ୱପ୍ନ, ଯାହା ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ମାୟାରେ ଭରି ଦେଉଛି, ସେହି ସ୍ୱପ୍ନ ନିଜରୁ ନିଜେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। କିଛି ପ୍ରାଣୀ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଏହିପରି ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦେହ, ଦିୱାଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁରେ ବିଶ୍ୱାସରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଚେତନା ଯେଉଁଠି ଯାହାକୁ କଳ୍ପନା କରେ, ସେଠି ସେ ତୁରନ୍ତ ସତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଏହିପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସମୟରେ ସେଇ ସତ୍ୟ ହୁଏ। ଚେତନାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରମାଣୁ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନୁଭୂତି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି, ଯେପରି ଗଛବିଜରେ ପତ୍ର, ଲତା, ଫୁଲ ଓ ଫଳର ଆକୃତି ଲୁଚି ରହିଥାଏ। ଏହି ଚେତନାର ପରମାଣୁ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ରହିଛି, ଯେପରି ଆକାଶ ଭିତରେ ଆକାଶ ଅଛି; ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଏକତ୍ୱର ମାୟାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ଚେତନା ନିଜ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଦେଶ, କାଳ, କ୍ରିୟା ଇତ୍ୟାଦିର ଭେଦ ଅନୁଭବ କରେ; କାରଣ, ଏକ ପରମାଣୁ ଅନ୍ୟ ପରମାଣୁକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଚେତନାର ଗୁଚ୍ଛ, ଯାହା ସବୁଠାରୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କ—ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କିଟାପତଙ୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ନିଜ ଜ୍ଞାନାନୁସାରେ ଦେହ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଉଛି କିଛି ଅଳ୍ପ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହି ଚେତନାର ପରମାଣୁ ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟତାର ରସକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଚେତନାର ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେହ, ଯାହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରମାଣୁରେ ଗଠିତ, ନିଜେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ ଓ ଚେତନାର ଆନନ୍ଦକୁ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ କରେ। କେହି ବାହାରେ ଅନ୍ୟ ଆକୃତିଗୁଡ଼ିକୁ ଘନ ଚେତନା ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, କାରଣ, ଚେତନା ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟର ମୂଳ। ଅନ୍ୟେ ଆଉ କେହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ନିଜ ମନ ମଧ୍ୟରେ ଅଖଣ୍ଡ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; ସେଠାରେ କାଳ ଗଣନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନ ହୁଏ। ସେଠାରେ ପୁନଃପୁନି ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ପରେ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖି, ମିଥ୍ୟା ଲୋକରେ ପାହାଡ଼ରୁ ଖସି ପଡ଼ିଥିବା ପଥର ପରି ଏପଟେ ସେପଟେ ହେଉଛନ୍ତି। କେହି ନିଜ ମନରେ ବନ୍ଦ ରହିଯାନ୍ତି, କେହି ନିଜ ମନର ଭ୍ରମରେ ଅଟକିଯାନ୍ତି; ଏହି ଚେତନାର ଗୁଚ୍ଛ ନିଜ ଅନୁଭୂତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜରେ ଏହି ସଂସାର ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉତ୍କଳନକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ପାଇଁ ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଅସତ୍ୟ ଲାଗେ। ସମସ୍ତଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ସାମୂହିକ ଥିବାକୁ ଦେଖି, ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ; ଯେଉଁଠି ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି, ସେଠି ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ପ୍ରାଣୀର ମଧ୍ୟରେ, ସୃଷ୍ଟିର ଦେଖାଯାଉଥିବା ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଗୁଚ୍ଛ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଉପଜିଥାଏ, ଏବଂ ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଆଉ ଏକ ଉପଜିଯାଏ। ଏକ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଆଉ ଏକ ପ୍ରାଣୀ ଉପଜିଥାଏ, ଏବଂ ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ପୁଣି ଏକ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ବସିଥାଏ; ସମସ୍ତେଠି, କଦଳୀପତ୍ରର ପରତ ପରତ ପରି, ଜୀବନର ବିଜ ପୁନଃପୁନି ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ। ଅନୁଭୂତିର ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନ ଏକାସାଥିରେ ଅନନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ; ଯେପରି ସୁନା ଅଳଙ୍କାରର ଆକୃତି ନେଇଥାଏ, ସେପରି ମାନସିକ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶେଷ ହୁଏ। ଯେଉଁଠାରେ 'ମୁଁ କିଏ? ଏହା କ'ଣ?' ଭାବନା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଅନନ୍ତ ଭ୍ରମ ଅବିରତ ଚାଲିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ବିବେକ ପକ୍ୱ ହୋଇଯାଏ ଓ ଜ୍ଞାନ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ସେଠି ଭୋଗର ଆସକ୍ତି ଦିନକୁ ଦିନ କମିଯାଏ। ଯେପରି ଔଷଧ ଶରୀରରେ ଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଲେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ବିବେକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲେ ଫଳ ଦେଉଛି। ବିବେକ କେବଳ କଥାରେ ଅଛି, ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଗ୍ନି ପରି; ଯିଏ ଏହା ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେଠି ବିବେକ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ବାୟୁ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ, କଥାରେ ନୁହେଁ; ଏଭଳି ବିବେକ ଆସକ୍ତି କମିବାରେ ଜଣାପଡ଼େ। ଚିତ୍ରର ଅମୃତ ସତ୍ୟ ଅମୃତ ନୁହେଁ, ଚିତ୍ରର ଅଗ୍ନି ସତ୍ୟ ଅଗ୍ନି ନୁହେଁ; ଚିତ୍ରର ନାରୀରେ ସତ୍ୟ ନାରୀ ନାହିଁ; କେବଳ କଥା ଦ୍ୱାରା ବିବେକ ଅସ୍ଲିଳ ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ମୂଳରୁ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ପରେ ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିବୃତ୍ତି ପାଉଥିବାଠାରେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେଠି ସତ୍ୟ ବିବେକ ଅଛି। ଏବେ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଶ ପରେ, ଓ ରାମ, ସ୍ଥିତି ବିଭାଗ ଶୁଣ; ଏହା ଜାଣିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ ଏକ ଦ୍ରଢ଼ ଏକତା, ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀ ରହିଛନ୍ତି, କଦଳୀ ଗଛର ପତ୍ର ପରତ ପରତ ପରି କିମ୍ବା ମଣିଷ ଦେହରେ କୀଟପତଙ୍ଗ ପରି। ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଘମ ଓ ମଳରୁ କୀଟପତଙ୍ଗ ଉପଜେ, ସେପରି ମନରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଭାବେ ନାନା ଆକୃତି ଓ ନାମ ନେଇ ଉପଜନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଆଚରଣ ଅନୁଯାୟୀ ଶୀଘ୍ର ଭିନ୍ନ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତା ହୁଅନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଯକ୍ଷଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ଯକ୍ଷ ହୁଅନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଏହିପରି ଯାହା ସତ୍ୟ ଚାହାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଲଘୁ ନୁହେଁ, ବଡ଼ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଭୃଗୁପୁତ୍ର ଶୁକ୍ର, ନିଜ ଚେତନାର ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା, ଆରମ୍ଭରେ ଦୃଶ୍ୟରେ ବନ୍ଧିଗଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୀଘ୍ର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ନିର୍ମଳ ଅବିକୃତ ଚେତନା ପ୍ରଥମେ ଯେଉଁ ଆକୃତି ନେଇଥାଏ, ମହାନ ବା ଅବିକସିତ ଶିଶୁମାନେ ହେଉ, ସେହି ଆକୃତି ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ହୋଇଯାଏ; ଅନ୍ୟ ଆକୃତି ଉପଜେ ନାହିଁ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାର ଭେଦ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ; କିପରି ଜାଗ୍ରତ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ଏବଂ କିପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଅଜାଗ୍ରତ ହୁଏ?