ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ମହାମଣ୍ଡପ ମଧ୍ୟରେ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ନାଟ୍ୟ ରମଣୀ ନିତ୍ୟ ନୃତ୍ୟରେ ଲୀନ ଅଛନ୍ତି। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଅସୀମ ଶକ୍ତିର ମୂର୍ତ୍ତି, ଯାହାର ଆକୃତି ଅବିରତ ଉନ୍ମାଦ ଓ କ୍ଷଣେ କ୍ଷଣେ ଘଟୁଥିବା ଘଟଣାର ଛାୟା। ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗରେ ଯେଉଁ ସୁନ୍ଦର ଅଳଙ୍କାର ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୋକମାଳିକା; ତାଙ୍କର ବିଶାଳ କେଶମଣ୍ଡଳ ଆକାଶରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପାତାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଝୁଲି ରହିଛି। ପାତାଳ ତଳରେ ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ଯେଉଁ ନୂପୁର ଝଙ୍କାର ହୁଏ, ତାହା ଅପରାଧର ଦୂତିରେ ଗଠିତ ଏବଂ ତଳସ୍ଥଳରେ ତାଙ୍କର ପାଏ ତୁଳୁନ୍ତୁଳୁ କମ୍ପିତ ହୁଏ। ତାଙ୍କ ଭୂଆଁରେ ଯେଉଁ କଷ୍ଟୁରୀ ଚିହ୍ନ, ସେ ଯଜ୍ଞମିତ୍ର ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାତିରେ ଅଙ୍କିତ। ଏହି ଦେବୀ କାଳୀ ରୂପେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ, ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ନୃତ୍ୟ ଶୃଙ୍ଗ ଶୃଙ୍ଗ ଗର୍ଜନରେ ମୁଖରିତ ହୁଏ। ତାଙ୍କ ପଛରେ ଯୁବ ରଥମାନେ ମୟୂରପିଛ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ ଦୌଡ଼ୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ତିନିଟି ଚକ୍ଷୁ ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଛି। ଶରତ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଚାନ୍ଦନୀ ପରି ତାଙ୍କ କେଶ ବିକୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି; ତାଙ୍କ ହାତରେ ଶ୍ଵେତ ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ଓ ଗୌରୀଙ୍କ ଚାମର ହେଲୁଚି। ତିନି ଭୈରବ ଡମ୍ରୁ ତାଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ତାଳ ଦେଉଛି; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେହରୁ ନିଆ ଖପର ତାଙ୍କର ହାତରେ ଝଙ୍କାରି ଉଠୁଛି। ଆକାଶ ମୃତଦେହ ଓ ଗଦା ଭାଙ୍ଗା ଅଂଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ତିନି ନିଜେ ଗଢ଼ା ମେଘ ପରି କଳା ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରୁ ତିଆରି ଚକ୍ର ଓ ପଦ୍ମମାଳା ତାଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଉଛି। ମହାପ୍ରଳୟ ଶେଷରେ ତାଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ଲୀଳାରେ ଡମ୍ରୁ ଧ୍ୱନି ଓ ପଦ୍ମସରସି ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ମଧ୍ୟରେ ଟୁମ୍ବୁରୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଯାନ୍ତି। ଏହି ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ମୃତ୍ୟୁ ଚନ୍ଦ୍ରବଦନ ତଳୱାର ଉଠାଇ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗନ୍ତି, ତାଙ୍କର କେଶ ତାରା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତିରେ ଶୋଭିତ ଏବଂ ଆକାଶର ପଖ ମୁକୁଟ ହେଲାଣି। ତିନି ଏକ କାନରେ ହିମବତ ପର୍ବତ ଦୀର୍ଘ କୁଣ୍ଡଳ ଭାବେ, ଅନ୍ୟରେ ସୁନ୍ଦର ସୁନା ମେରୁ ପର୍ବତ ଧରିଛନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଗଣ୍ଠିଆ କୁଣ୍ଡଳରେ ଗଲ୍ବାରେ ଚମକୁଛି; ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ଚେନ୍ ତାଙ୍କର କଟିବନ୍ଧ ଭାବେ ରହିଛି। ବିଦ୍ୟୁତ୍ ରେଖା ଏଠାରେ ଏଠାରେ ମେଘ ଶାଢ଼ୀ ପରି ଦୌଡ଼ି ହେଉଛି। ଗଦା, ଶୂଳ, ତ୍ରିଶୂଳ, ଭିନ୍ଦିପାଳ, ଶକ୍ତି ଓ ମୁସଳ—ଏହି ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ର ତାଙ୍କ ପାଖରେ, ଯେଉଁମାନେ ଲୋକର ଜରାଜୀର୍ଣ୍ଣ ସେନାକୁ ସଂହାର କରେ। ସଂସାରର ଦୀର୍ଘ ପାଶ ତାଳେ, କାଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବୁନା, ମହାନାଗ ଶେଷ ମାଳା ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଉଛି। ସପ୍ତସାଗରର ମଣିମାଳିକା ତାଙ୍କର ହସ୍ତରେ ଚମକୁଛି। ସଂସାର ଚକ୍ରର ଦୁଃଖ-ସୁଖ ଗତି, ଧୂଳି ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଗୋଟିଏ ବିଶାଳ ଚକ୍ର ତାଙ୍କର କେଶରେ ଚମକୁଛି। ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ଏକ ଯୁଗ ଶେଷ ହୁଏ, ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ନୃତ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଲୀଳାକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଶ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହିତ। ପୁଣି, ସେ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ହାସ୍ୟ ଓ ନୃତ୍ୟର ନୂତନ ଲୀଳା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ବୟସ୍କତା, ଦୁଃଖ ଓ ବେଦନାର ଭାବ ନେଇ ଶୋଭିତ। ପୁଣିଥରେ, ସେ ନୂତନ ଜଗତ, ଅରଣ୍ୟ, ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଓ ଲୋକମାଳା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଚିକିତ୍ସା ରେ ଶିଶୁ ମାଟିରେ ଗଢ଼ିବା ପରି, ଚଳନ-ଅଚଳନ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଚରିତ୍ର ତିଆରି କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଅବିରତ କାଳ ଚକ୍ର ଓ ନିୟତି ମଧ୍ୟରେ, ମହାମୁନି, ଆମ ପରି ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଂସାରରେ କେଉଁଠି ସ୍ଥିରତା ରହିପାରିବ? ଆମେ ବିଧି ଓ ଦୈବ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ରିତ ହୋଇଯାଇଛୁ; ଏହି ଜଗତର ଚତୁର ଚାଳ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ମୃଗ ଶାବକ ପରି ଭ୍ରମିତ। କାଳ ତାହାର ଅନୂଚିତ ଚଳାଚଳରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦୁଃଖର ସାଗରକୁ ଫେଲିଦେଉଛି। ଶେଷରେ, ଦୈବ ଏହି ଜଗତକୁ ନିଷ୍ଠୁର କ୍ରିୟା ଓ ମିଥ୍ୟା ଆଶାର ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଦେଉଛି, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଫୁଲ ଦଳ ଭଳି ଜଳିଉଠେ। ଦୈବ, ଚଞ୍ଚଳ ସ୍ଵଭାବରେ ଦେହରେ ଏକ ଦୁଃଖ ଦେଇ ଦୃଢତାକୁ ଭଙ୍ଗ କରେ, ଏବଂ ସ୍ଵଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ନିଜ ଆଦେଶ ଚାଲାଏ। ମୃତ୍ୟୁ, କଠିନ ଚରିତ୍ରରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଅବିରତ ନିଗଳିଯାଏ, ଯେପରି ଅଜଗର ପବନକୁ ଗିଲିଯାଏ, ଏବଂ ଦେହକୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଏ। ଯମ, ନିଷ୍ଠୁର ରାଜା, ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ କଦାପି ଦୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଦୟା କରୁଥିବା ଲୋକ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅତ୍ୟଳ୍ପ ଧନର ମାଲିକ, ଲୋଭ ମୂଳକ ଅନେକ ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଭୋଗାଇଥାଏ। ଜୀବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥାୟୀ, ମୃତ୍ୟୁ ମାତ୍ର ଅବିରତ; ଯୌବନ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷଣିକ, ଶୈଶବ ଅବିବେକରେ ନଷ୍ଟ। ଜଗତ ଦୋଷରେ ଦୂଷିତ; ବାନ୍ଧବମାନେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରର ବନ୍ଧନ; ଭୋଗ ହେଉଛି ଏହି ଜୀବନର ଦୁର୍ଭୋଗ, ଏବଂ ତୃଷ୍ଣା ମୃଗମରୀଚିକା। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ନିଜେ ଶତ୍ରୁ; ସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟରେ ପରିଣତ; ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ଆଘାତ କରେ, ମନ ନିଜର ଶତ୍ରୁ। ଅହଂକାର ଦୋଷ, ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ଥିର, କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳହୀନ, ଏବଂ ବିନୋଦ ନାରୀରେ ଆସକ୍ତ। ଇଚ୍ଛା ତାଙ୍କ ଅନୁକୂଳ ବସ୍ତୁରେ ଆସକ୍ତ, ମଧୁର ଦେଖାଯାଏ ମାନେ; ନାରୀ ଦୋଷର ପତାକା, ଭୋଗ ରସହୀନ। ଯଥାର୍ଥକୁ ଅଯଥାର୍ଥ ଭାବି ନିଆଯାଏ, ମନ ଅହଂକାରରେ ଲୀନ; ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଅଟକିଯାଏ, ମୋକ୍ଷ ନ ମିଳେ। ମହାନ, ମନ ଅନ୍ତରେ ଅଶାନ୍ତ, ଦୁଃଖିତ; ରାଗ ଚମକିଉଠେ, ବିରାଗ କଦାପି ମିଳେନି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରଜୋଗୁଣରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ତମୋଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଆଛାଦିତ; ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୂର। ସ୍ଥିରତା ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଯାଏ, ମୃତ୍ୟୁ ସଦା ସମୀପରେ; ଦୃଢତା ଭ୍ରମ ହୁଏ, ଆସକ୍ତି ସଦା ଅସତ୍ୟରେ। ମନ ତାନ୍ଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ, ଦେହ କେବଳ ଅବନତିରେ ଲଗ୍ନ; ବୟସ୍କତା ଦେହରେ ଜ୍ୱାଳି ଉଠେ, ଅପକର୍ମ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଉତ୍ପାତ ଘଟାଏ। ଏହିପରି ଦେବୀ ଓ କାଳର ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳା ଏବଂ ଜୀବନର ଅସାରତା ଦେଖି, ଏହି ସଂସାର ମୃଗମରୀଚିକା ପରି ଅସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ଦୁଃଖର ଦାୟକ ବୋଧ ହୁଏ।