ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ୟୋଗବାସିଷ୍ଠର ପବିତ୍ର କଥାରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଉପମା ଦ୍ୱାରା ଚେତନାର ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ଖୋଲାଯାଏ। ଯେପରି ଜଡ଼ ଗଛ ମଧୁରତାର ଆନନ୍ଦରେ ଆଲୋକିତ ହୁଏ, ତାହାର ମୂଳ ଗୁଣ ହରାନିଅ, ଫଳ, ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରରେ ଭରିଯାଏ, ସେପରି ଚେତନାର ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରାଣୀ ଦେହୀ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜର ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାକୁ କେବେ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଚେତନା ଦୃଷ୍ଟିର ରୂପ ମାତ୍ର। ଏଠି ଭୂମିର ସ୍ୱାଦ ଯେପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ମୂଳ ଗୁଛରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଅନେକ ମୂଢ଼ତାରୁ ନିଜ ଚେତନାର ମଧ୍ୟରୁ ‘ମୁଁ’ ବୋଧ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ଚେତନାର ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଜ୍ଞାନର ରସରେ ଚମକେ, ଶତଶଖାରେ ଶୋଭିତ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଆତ୍ମାର ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ କେତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ହେଉଛନ୍ତି, ତାହା ଏଠି ଅନୁଭବ କରିହେବ ନାହିଁ। ଯେପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୂଳ ନିଜ ନିଜ ଭିତରେ ସ୍ୱାଦ ଅନୁଭବ କରେ, ସେପରି ଏହି ଚେତନା ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେଉଁ ରୂପରେ ଯେଉଁ ଭାବରେ ଜୀବନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏକ ନିଜସ୍ଥିତି ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ, ଚେତନା ସେହି ଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଏବଂ ଏହିପରି ଜଗତ ଓ ଜୀବଗୁଡ଼ିକ ଗଢ଼ିଉଠେ। କେତେକ ଜୀବନ ଚକ୍ର ଏକ ଅନ୍ୟରେ ଲୟ ହୁଏ, ଏହିପରି ଜଗତରେ ଘୁରି ଘୁରି ବହୁ ସମୟ ପରେ ସେମାନେ ଶାନ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଜଗତ ଜାଲକୁ, ଏକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିପାରିବ। ଯେପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ତିଳରେ ତେଲ ଥାଏ, ସେପରି ଦେବାଳୟର ଦିଵାଲ, ଆକାଶ, ପାଥର, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଓ ଜଳରେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର ଚିହ୍ନ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ଯେତେବେଳେ ମନ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ତେବେ ଜୀବ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ପରିଣତି ହୁଏ; ଏହି ଚେତନା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଥିବାରୁ, ଏଠି ସମ୍ମିଳନ ଘଟେ। ଏହି ଦୀର୍ଘ ସୃଷ୍ଟି ସ୍୵ପ୍ନ, ଯାହା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଇ ଲୋକପୁତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଭ୍ରମରେ ଭରିଦିଏ। କେତେକ ଜୀବ ଏକ ସ୍୵ପ୍ନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍୵ପ୍ନକୁ ଯାଆନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଦେଵାଳ ଓ ଏପରି ଦୃଶ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହିଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଚେତନା ଯାହାକୁ କଳ୍ପନା କରେ, ସେଠି ଏହି ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ଘଟେ; ଏପରି ସ୍୵ପ୍ନ ଦେଖିଲେ, ସେ ସମୟରେ ତାହିଁ ସତ୍ୟ ମନେ ହୁଏ। ଚେତନାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଅଛି, ଯେପରି ଏକ ମଣ୍ଡାର ମଧ୍ୟରେ ପତ୍ର, ଲତା, ଫୁଲ, ଫଳ ଲୁକାଇଥାଏ। ଏହି ଚେତନାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଣୁ ନିଜ ଭିତରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ଆକାଶରେ ଥାଏ; ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଓ ଏକତାର ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ଚେତନା ନିଜର ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଭିତରେ ଦେଶ, କାଳ, କ୍ରିୟା ଓ ଏହାଦିକୁ ଅନୁଭବ କରେ; କାରଣ ଏକ ଅଣୁ ଅନ୍ୟ ଅଣୁକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ଚେତନା ଅଣୁର ଗୁଛ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଥିବାରୁ, ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ କୀଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟି ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ ଦେହ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏଠି କିଛି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ କିଛି ନୁହେଁ; ଚେତନାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଣୁ ନିଜ ଲୀଳାକୁ, ଦ୍ୱିତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ଚେତନାର ଦେହ, ଯାହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ନିଜେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଚେତନାର ଆନନ୍ଦ ଆଲୋକକୁ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟେନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବାହିତ କରେ। କେହି ବାହାରେ ଅନ୍ୟ ଆକୃତିକୁ ଏକ ଘନ ଚେତନା ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, କାରଣ ଚେତନା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅବିନାଶୀ, ଓ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟର ମୂଳ। ଅନ୍ୟେ କିଛି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ନିଜ ଭିତରେ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି; ସେଠି ସମୟ ଗଣନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ଥାନ-ପତନ ଘଟେ। ଏଠି ଜୀବ ଏକ ସ୍୵ପ୍ନ ପରେ ଅନ୍ୟ ସ୍୵ପ୍ନ ଦେଖି, ମିଥ୍ୟା ଲୋକରେ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରୁ ଗଡ଼ିପଡ଼ିଥିବା ପାଥର ପରି ଘୁରେ। କେହି ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ, କେହି ନିଜ ଭିତରେ ଭ୍ରମିତ; ନିଜ ଚେତନାରେ ବିଲିନ ହୋଇ ଦେହୀ ଚୟ ଚମକେ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜର ଭିତରେ ଜଗତ ଓ ଜୀବ ଚଞ୍ଚଳତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ସ୍୵ପ୍ନ ପରି ଅସତ୍ୟ ମନେ ହୁଏ। କାରଣ ସମସ୍ତର ସ୍ୱଭାବ ସାମୂହିକ, ଯାହା ଦେଖାଯାଏ ତାହା ନିଜ ଭିତରେ ସତ୍ୟ; ଯେଉଁଠି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଜୀବ ଭିତରେ, ସୃଷ୍ଟି ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଜୀବ ଚୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହା ଭିତରେ ଅନ୍ୟ ଜୀବ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ଭିତରେ ଅନ୍ୟ ଜୀବ ଉପଜାଏ, ତାହା ଭିତରେ ଆଉ ଅନ୍ୟ ଜୀବ ବସିଥାଏ; ସମସ୍ତଠି, କଦଳୀ ପତ୍ରର ତରଳା ଭଳି, ଜୀବ ମୂଳ ଅବିରତ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ଅନୁଭୂତିର ଉନ୍ନତି ଓ ଅବନତି ସଦା ଏକାସাথে ଚାଲିଥାଏ; ଯେପରି ସୁନା ଗହନା ଆକାର ନେଇଥାଏ, ସେପରି କେବଳ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭାବ ଶେଷ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଜିଜ୍ଞାସା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି—‘ମୁଁ କିଏ? ଏହା କ’ଣ?’—ସେଠି ଦୀର୍ଘ ସଂସାର ମୂର୍ଛା ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା ଭାବେ ଅବିରତ ଚାଲିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ବିବେକ ପକ୍କ ହୋଇଛି ଓ ଜ୍ଞାନ ଦୃଢ଼, ଭୋଗ ଆଶା ଦିନକୁ ଦିନ କମିଯାଏ। ଯେପରି ଶରୀରରେ ଠିକ୍ ଔଷଧ ବ୍ୟବହାର କଲେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ମିଳେ, ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହରେ ବିବେକ ବ୍ୟବହାର କଲେ ଫଳ ମିଳେ। ବିବେକ କେବଳ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଅଛି, ଜ୍ାନ ଅଗ୍ନି ପରି ଚମକେ; ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ଏହା କେବଳ ଦୁଃଖ ଦିଏ। ଯେପରି ବାୟୁ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଶବ୍ଦରେ ନୁହେଁ, ଏହିପରି ବିବେକ କାମନା କମିଲେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ଚିତ୍ରର ଅମୃତକୁ ସତ୍ୟ ମାନନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଚିତ୍ରର ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଚିତ୍ରର ନାରୀ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଶବ୍ଦରେ ବିବେକ କେବଳ ଅବିବେକ ମାତ୍ର। ପ୍ରଥମେ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ମୂଳରୁ କମିଯାଏ; ପରେ ସେମାନେ ସମୂଳ ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ—ଯେଉଁଠି ଏହି ଶୁଦ୍ଧି ଘଟେ, ସେଠି ସତ୍ୟ ବିବେକ ଅଛି। ଏବେ, ଓ ରାମ, ଉତ୍ପତ୍ତି ଖଣ୍ଡ ପରେ, ଏହି ପାଳନ ଖଣ୍ଡ ଶୁଣ, ଯାହା ଜାଣିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।