ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦ୍ୱିତୀୟତାତୀତ ଦଶାର କଥା ଶୁଣ, ହେ ମଙ୍ଗଳମୟୀ। ସମସ୍ତ ଆକୃତି, ରୂପ ଏବଂ ଜଗତ ଏକ ନିରାକାର ବୀଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି କାରଣରୁ ସେହି ପରମ ଦଶା ନିରାକାର ଏବଂ ଅପ୍ରତିମ। ଏହା ସହିତ କିଛି ତୁଳନା କରାଯିବ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ଦଶା ସମସ୍ତ ଉପମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଏ। ଏଠି ଆକାଶ ନିଜେ ଆକାଶ ଭାବରେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବରେ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ କିମ୍ବା ତ ଅଜନ୍ମା, କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମ-ଆକାଶରୁ ଉଦ୍ଭୂତ। ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ନିଜକୁ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଦ୍ରଷ୍ଟାର ନିଜ ଦଶା କେବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ? ମୃଗମରୀଚିକାରେ ଜଳ ଯଦି ସତ୍ୟ ହୁଏ, ତେବେ କୌଶଳ କ’ଉଁଠି? କିନ୍ତୁ ଯଦି କୌଶଳ ସତ୍ୟ ହୁଏ, ତେବେ ସେଇ ମୃଗମରୀଚିକା କ’ଉଁଠି ରହିଯାଏ? ଏଠି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଅକ୍ଷୟ ଆକାଶ ସମାନ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି; ଯେପରି ଆଖି ନିଜକୁ ଦେଖିପାରେନି। ଏହି ମହାମାୟା ଉପରେ କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ଯେତେବେଳେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବରେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମ ଚେତନା ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୂର ରହିଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଦୃଶ୍ୟ ତୁମେ ଅବଧାନ ଛାଡ଼ି ଦେଖିପାରିବା ନାହିଁ, ସେଠି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଅନୁଭୂତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବରେ ରହେ, ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି, ଦ୍ରଷ୍ଟା କେବେଁ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ। ଏଠି କେବଳ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଛି, ଦୃଶ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଯଦି ସମସ୍ତ କିଛି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ, ତେବେ ଆଉ କ’ଣ ଦେଖିବାକୁ ଅଛି? ଯେପରି ଏକ ସର୍ବଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଯେଉଁ କାମ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ସେଇ ଆକାର ଧରିଯାଏ; ସେ ନିଜେ ସେହି ରୂପରେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ। ଏକ ବଞ୍ଜ ଗଛ ମଧୁରତାର ଆନନ୍ଦରେ ଚମକିଉଠିଥିବା ପରି, ନିଜ ମୂଳ ଗୁଣ ହାରାଇ ନାହାଁତି, ତଥାପି ଫଳ, ଫୁଲ ଓ ପତ୍ର ଧାରଣ କରେ। ଏହିପରି, ଚେତନାର ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଦେହୀ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାକୁ କେବେଁ ଛାଡ଼ି ଦେଉନାହିଁ; ସେ କେବଳ ଚେତନା ଦୃଷ୍ଟି ରୂପ। ମାଟିର ରସ ଅନେକ ମୂଳ ଗୁଛ ମାଧ୍ୟମରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥାଏ, ଏହିପରି ନିଜ ଚେତନାର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ‘ମୁଁ’ ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଚେତନାର ଗଛ, ଜ୍ଞାନର ରସରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶତଧା ଦୃଶ୍ୟ ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ତଥାପି ଏହାର ଆତ୍ମାର ଭିତରେ କେତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ, ତାହା ଜଣାଯାଏନାହିଁ। ଯେପରି ମୂଳ ନିଜ ରସ ଉପଭୋଗ କରେ, ଏହିପରି ଚେତନା ନିଜ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ସଂସାର ଚକ୍ର ଅନୁଭବ କରେ। ଯେଉଁ ଦେହ ଯେପରି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଜୀବନ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉପଜାଯାଏ, ସେହି ଅବସ୍ଥା ଚେତନା ଭିତରେ ନିଜେ ନେଇଥାଏ, ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। କେତେକ ସଂସାର ଚକ୍ର ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟ ଭିତରେ ଲୟ ହୁଏ; ସେମାନେ ଜଗତରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଅନେକ ସମୟ ପରେ ଶାନ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ନିଜକୁ ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଜଗତ ଜାଲକୁ ଦେଖୁଛ, ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ଷୁଦ୍ର ପରମାଣୁ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ। ଯେପରି ତିଳ ଦାଣା ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ତେଲ ଅଛି, ସେପରି ସଂସାରୀ ଚିହ୍ନ ଦେଉଳ, ଆକାଶ, ପାଥର, ଅଗ୍ନି, ପବନ ଓ ଜଳରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଯେତେବେଳେ ମନ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ତେବେ ପ୍ରାଣୀ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ହୁଏ; ଏବଂ ଏହି ଚେତନା ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିବାରୁ, ସମ୍ପୃକ୍ତି ଘଟେ। ଏହି ଦୀର୍ଘ, ମହାସ୍ୱପ୍ନ ରୂପୀ ସଂସାର, ଯାହା କମଳ-ଉତ୍ପନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମୃଗମରୀଚିକାରେ ଭରିଦେଇଛି, ସେ ନିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କିଛି ଜୀବ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏହିପରି, ସେମାନଙ୍କର ଧାରଣା ଦେଉଳ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ରହିଯାଏ। ଚେତନା ଯେଉଁଠି ଯାହା କଳ୍ପନା କରେ, ସେଠି ସେହି ସତ୍ୟ ହୁଏ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ତାହା ସମୟରେ ସତ୍ୟ ମନେ ହୁଏ। ଚେତନାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରମାଣୁ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନୁଭୂତି ଅଛି, ଯେପରି ଏକ ବୀଜ ଭିତରେ ପତ୍ର, ଲତା, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଅଛି। ଚେତନାର ପରମ ପରମାଣୁ ନିଜ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ଆକାଶ ଆକାଶ ଭିତରେ ଅଛି; ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଏକତାର ଭ୍ରମକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ଚେତନା ନିଜ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ, କାଳ, କ୍ରିୟା ଇତ୍ୟାଦି ଭିନ୍ନତା ଅନୁଭବ କରେ; କାରଣ ଏକ ପରମାଣୁ ଅନ୍ୟ ପରମାଣୁକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରେନି। ଏହି ସମସ୍ତ ସ୍ୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା ପରମାଣୁ ଏବଂ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଦେହ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ—ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଶୁକ୍ର କୀଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ନିଜ ଧାରଣା ଅନୁଯାୟୀ। ଏଠି କେବଳ କିଛି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ କିଛି ନୁହେଁ; ପରମାଣୁ ଚେତନା ନିଜ ଗୁଣ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟତାକୁ ଉପଭୋଗ କରେ। ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ଚେତନା ଦେହ, ଯାହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରମାଣୁ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ନିଜେ ଚମକେ, ଚେତନାର ଆନନ୍ଦ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। କେହି ବାହାରେ ଅନ୍ୟ ଆକୃତିକୁ ଘନ ଚେତନା ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, କାରଣ ଚେତନା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟର ବୀଜ। ଅନ୍ୟେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଅନ୍ତରେ ଅଖଣ୍ଡ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି; ସେଠି କାଳ ଗଣନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନ ଘଟେ। ସେଠି ଲୋକେ ପୁନଃପୁନି ଏକ ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଦେଖି, ମିଥ୍ୟା ଲୋକରେ ପାହାଡ଼ରୁ ଗଡ଼ିଯାଇଥିବା ପାଥର ପରି ଚଳିଯାନ୍ତି। କେହି ବନ୍ଦ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, କେହି ନିଜ ଭିତରେ ଭ୍ରମ ରେ ଅଛନ୍ତି; ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଦେହୀ ଗୁଛ ଚମକେ। ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ନିଜେ ଅନ୍ତରେ ସଂସାର ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ପାଇଁ ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଅସତ୍ୟ। କାରଣ ସମସ୍ତଙ୍କର ଗୁଣ ସାର୍ବଜନୀନ, ଯାହା ଦେଖାଯାଏ ତାହା ନିଜ ଭିତରେ ସତ୍ୟ; ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଠି ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।