ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଓ ଗଭୀର ଉପାଖ୍ୟାନରେ ଏଭଳି କହାଯାଉଛି: ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତିର ଶୁଦ୍ଧତା ଉଦୟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମିତ୍ରତା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଏହା ଦୁଇଟି ଜଣଙ୍କର ଏକତାର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ, ଏବଂ ଦୁହେଁ ମଧ୍ୟରେ ଏକାନ୍ତ ଉପକାର ଭାବ ପ୍ରକାଶ ହୁଏ। କିଛି ଅଜ୍ଞାନୀ ଜୀବ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରୁ ବୁଝି ଉଠି, ନିଜ ନିଜ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହୁଅନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ, ଚେତନାର ସର୍ବବ୍ୟାପକତା ଦ୍ୱାରା, କିଛି ଜୀବ ଅନ୍ୟଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତି ରହିଥାଏ, ଏବଂ ମଧ୍ୟମ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଅଛି; ସେଗୁଡ଼ିକର ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସୃଷ୍ଟି ଧାରା ଅଛି, ଯେପରି ବନ୍ଦା କଠର ତଣ୍ଡରେ ବହୁ ତଳ ଅଛି। ସୃଷ୍ଟିର ଅଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ସୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ବନ୍ଦା ପତ୍ରର ଘେନ୍ଦ ଓ ପ୍ରଚୁରତା ପରି; ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦର ଶିତଳ ଚାଉ ଏହି ବନ୍ଦା ପତ୍ର ପରି ଅଛି। ଯେପରି ବନ୍ଦା ଗଛର ଶତ ଶତ ପତ୍ର ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମର ସାର ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଫଳ ମୁଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ତାହାର ସାର ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ମୁଳ ହୁଏ; ଏପରି ବ୍ରହ୍ମ ମନ ହୁଏ ଏବଂ ଜାଗୃତି ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ବ୍ରହ୍ମ ହୁଏ। ମୁଳ ଯେଉଁ ଫଳର କାରଣ, ତାହା ଫଳର ଆକୃତିରେ ବିସ୍ତୃତି ନେଉଏ; ଜୀବ, ଯେଉଁ ଦିନ ବ୍ରହ୍ମର କାରଣ, ସେ ବିଶ୍ୱର ଆକୃତିରେ ବିସ୍ତୃତି ନେଉଏ। ସାରର କାରଣ କଣ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ସାରର ସ୍ୱଭାବ ଅଭିନ୍ନ; ଏହାଠାରେ ଆଉ କିଛି କଥା ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ସେଉଁଥିରେ କେବେ ବି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉପସ୍ଥାପିତ କରିପାରିବ ନାହିଁ; ଯେଉଁଥିରେ କାରଣ ନାହିଁ, ତାହାରେ କାରଣ କିମ୍ବା ପୂର୍ବ କିଛି ନାହିଁ, ପ୍ରଥମ କାରଣ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ମୁଳ ନିଜ ଆକୃତିକୁ ଛାଡି ଫଳ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମ ନିଜ ଆକୃତିକୁ ଛାଡି ଫଳ ଓ ମୁଳ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଅଆକୃତି ମୁଳରୁ ଉଦ୍ଭବା ହୁଏ; ଏହିପରି, ସେଉଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥିତି ଅଆକୃତି ଅଟୁଟ। ଏହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ତୁଳନା କରିପାରିବ ନାହିଁ, ତେଣୁ, ହେ ଶୁଭେ, ଏହା ପାଇଁ କୌଣସି ଉଦାହରଣ ନାହିଁ। ଏକା ଆକାଶ ଆକାଶ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଜଗତ କିମ୍ବା ଅଜନ୍ମ, କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମ-ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମ। ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବା ସମୟରେ ଜଣେ ଦେଖୁଥିବା ନିଜକୁ ଦେଖି ପାରିନାହିଁ; ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ ହେଲେ କାହାର ନିଜ ଅବସ୍ଥା ଉଦ୍ଭବା ହୁଏ? ମୃଗ ମରୀଚିକାର ଜଳକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିବା ସମୟରେ କୌଣସି ଚତୁର୍ୟତା ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଚତୁର୍ୟତା ସତ୍ୟ ହେଲେ, ସେ ମରୀଚିକା କଣ? ସାକ୍ଷୀ, ଆକାଶ ପରି ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, କିନ୍ତୁ ଦେଖିନାହିଁ—ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ ନିଜକୁ ଦେଖିପାରିନାହିଁ, ଯେତେବେଳେ ଏହା ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ; ଆହା, ଏହି ମୋହ କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ! ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆକାଶ ପରି ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଲାଭ କରିପାରିବା ନାହିଁ; ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ, ଦେଖୁଥିବାର ସ୍ୱଭାବ ଦୂରେ ରହିଯାଏ। ଏଠି, କିଛି ଦ୍ରବ୍ୟ ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିନାହିଁ, ସେଠି ଦୂତୀୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେଖୁଥିବାର ଦୃଶ୍ୟ ଦୂରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଦେଖୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କେବଳ ଦେଖୁଥିବା ଭାବରେ ରହିଥାଏ, ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ; ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଯାଏ, ଏହିପରି, ହେ ରାମ, ଦେଖୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ। କେବଳ ଦେଖୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥାଏ; ଏଠି କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ। ଦେଖୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସର୍ବ, ଦୃଶ୍ୟ ଅଟୁଟ ହେଲେ, ଦେଖିବା ପାଇଁ ଅଉ କିଛି ଅଛି? ଏକ ସର୍ବଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଯେଉଁ ଭାବରେ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେଉଁପରି ତାହା ତୁରନ୍ତ ହୁଏ; ସେ ନିଜେ ସେ ଆକୃତିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଯେପରି ଏକ ଅଜନ୍ମ ଗଛ ମଧୁରତାର ଆନନ୍ଦରେ ଚମକିଯାଏ, ଏବଂ ତାହାର ସାର ହରାଇ ନାହିଁ, ଫଳ, ଫୁଲ, ପତ୍ର ନେଇ ଉତ୍ତଳ ହୁଏ, ସେଉଁପରି ଚେତନାର ଆନନ୍ଦରେ ଜୀବ ଦେହ ନେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାକୁ କେବେ ଛାଡ଼ିନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଜଗର ଦୃଷ୍ଟି ମାତ୍ର। ଯେପରି ଭୂମିର ରସ ବିଭିନ୍ନ ମୂଳ ଗୁଛରୁ ଉପଜିଥାଏ, ସେଉଁପରି 'ମୁଁ' ଭାବ ନିଜ ଚେତନାର ବିଭିନ୍ନ ଭ୍ରମ ମଧ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭବା ହୁଏ। ଚେତନାର ଗଛ, ଜ୍ଞାନର ରସରେ ଚମକିଯାଏ, ଶତ ଶତ ଦୃଶ୍ୟ ଶାଖାରେ ଶୋଭିତ; କିନ୍ତୁ ଏହାର ଅନ୍ତର ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଏଠି ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୂଳ ନିଜ ଭିତରେ ରସର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ, ସେଉଁପରି ଏହି ଚେତନା ବିଭିନ୍ନ ଜନ୍ମ ଚକ୍ରକୁ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେଉଁ ଭାବରେ, ଯେଉଁ ଆକୃତିରେ ଜୀବ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଉଏ, ତାହା ଜୀବନ ଶକ୍ତିର ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭବା ହୁଏ; ସେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଚେତନା ନିଜେ ଗ୍ରହଣ କରି, ବିଶ୍ୱ ଓ ପ୍ରାଣୀ ଅସ୍ତିତ୍ୱ କୁ ସ୍ଥାପିତ କରେ। କିଛି ଜନ୍ମ ଚକ୍ର ଏକା ଅନ୍ୟରେ ଲୟ ହୁଏ; ଏହି ଜଗତରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ନିବୃତି ନେଉଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ନିଜକୁ ଦେଖିପାରିବ, ଏବଂ ଅଣୁ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ହଜାର ଜଗତ ଜାଳ ଦେଖିପାରିବ। ଯେପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ତିଳ ମଧ୍ୟରେ ତିଳ ତେଲ ଅଛି, ସେଉଁପରି ପ୍ରପାଞ୍ଚର ଚିହ୍ନ ଦିୱାଲ, ଆକାଶ, ପଥର, ଅଗ୍ନି, ପବନ, ଜଳରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ଜୀବ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ହୁଏ; ଏବଂ ଏହି ଚେତନା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ହୋଇଥିବାରୁ, ଏକାନ୍ତ ଲୟ ଘଟିଯାଏ। ବିଶ୍ୱର ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ବଡ଼ ସ୍୵ପ୍ନ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ—ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି—ନିଜର ଭ୍ରମରେ ଭରିଦେଇଥାଏ, ଏହା ଅନ୍ତରରୁ ସ୍୵ତଃସ୍ଫୁର୍ତି ଉଦ୍ଭବା ହୁଏ। କିଛି ଜୀବ ଏକ ସ୍୵ପ୍ନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍୵ପ୍ନକୁ ଯାନ୍ତି; ଏପରି, ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଦିୱାଲ ଓ ଉପକରଣ ଭଳି ଜିନିଷରେ ସ୍ଥିର ରହିଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଚେତନା କୌଣସି ଭାବନା କରେ, ସେଉଁଠି ତାହା ତୁରନ୍ତ ସତ୍ୟ ହୁଏ; ଏପରି, ସ୍୵ପ୍ନରେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବା ସମୟରେ, ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଏହା ପ୍ରକୃତ ହୁଏ।