ସୃଷ୍ଟିର ଏକତା ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକର ମିଶ୍ରଣ ମାଧ୍ୟମରେ, ବିଭିନ୍ନ ନିମ୍ନାଗାର ଏକାପରେ ଏକା ମିଶିଗଲା ଓ ଏକାପରେ ଏକା ଘନ ହେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା। କିଛି ସୃଷ୍ଟି ଅଲଗା ଅବସ୍ଥାରେ ରହି, ଅଲଗା ଭାବରେ ଲୟ ହେଲା; ଆଉ କିଛି ଏକାପରେ ଏକା ମିଶି ଏକ ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ରୂପେ ଗଠିତ ହେଲା। ଅନେକ ହଜାର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏକାପରେ ଏକା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଛି, ଏହା ଅନ୍ୟ ଏକା ସହିତ ନଅଟା ଥାଏ—ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ର ଅଟା ଉପବନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟି ଏକାପରେ ଏକା ଏକତା ନେଇନାହିଁ, ସେ ଘନ ହୋଇ ନିଜର ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିନାହିଁ। ମନର ଚଳିତ ଭାବନା ଶକ୍ତିରେ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏକାପରେ ଏକା ମିଶି, ସୃଷ୍ଟିର ନିଶ୍ଚିତ ଆକୃତି ଗଠିତ କରନ୍ତି। ଶରୀରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଶରୀର ନଥିବା ଭାବକୁ ଭୁଲିଯାଯାଏ, କାରଣ ଏହାର ଗଭୀର ଶରୀର ଏକତା ଓ ଚେତନାରେ ନିଜ ସ୍ବରୂପ ଭୁଲିଯାଯାଏ। ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଅନ୍ୟର ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଚୋଟ ପାଇଲେ, ସେ ଚୋଟିତ ଜନର ରାଜ୍ୟ ବୁଝିପାରେ, ଏହିପରି ମାନବ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତର ଅନୁଭୂତି ଆସେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜନମ, ସ୍ବପ୍ନ ଓ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ତିନି ଅବସ୍ଥା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ଶରୀର ଏହାର କାରଣ ନୁହେଁ। ଏଭଳି, ଜୀବନର ଅନୁଭୂତି ତିନି ଅବସ୍ଥାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ, ଏଠାରେ ଶରୀର ଅବସ୍ଥାରେ ଜଳର ତରଙ୍ଗ ପରି ଚଳିତ ହୁଏ। ଚେତନାର ଚିଙ୍ଗାର ଆଶ୍ରୟକୁ ପହଞ୍ଚି, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ଦ୍ୱାରରେ ରହି, ଜାଗୃତ ଆତ୍ମା ଆତ୍ମାକୁ ପଛକୁ ଆଣିନେଉଛି, ଯେଉଁ ଅବିଜ୍ଞାତ ଆତ୍ମା ସୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିଯାଏ। ପ୍ରକୃତିର ଶୁଦ୍ଧତା ଆସିଲେ, ମିତ୍ରତା ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଦୁଇ ଜଣ ଏକତାର ଚିହ୍ନ ଅଟା ଦୟାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। କିଛି ଅବିଜ୍ଞାତ ଆତ୍ମା ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରୁ ଜାଗି, ନିଜ ଜଗତ ଗଠିତ କରନ୍ତି; ଚେତନାର ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, ଅନ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟର ସୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଅଛି, ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଧାରା ଅଛି, ପୋକା ଗଛର ଗୋଡ଼ାର ଲେୟର ପରି। ଅନ୍ତର୍ଗତ ସୃଷ୍ଟିର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପୋକା ଗଛର ଗୋଲା ଗୋଲା ପତ୍ର ପରି; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଶୀତଳ ପାଣ୍ଡାଲ ପୋକା ପତ୍ର ପରି। ପୋକା ଗଛର ହଜାର ପତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକାପରେ ଏକା ତଫାତ୍ ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମର ଏକତାରେ ହଜାର ସୃଷ୍ଟି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତଫାତ୍ ନାହିଁ। ଫଳ ବିଜରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ, ତାର ସାର ଦ୍ୱାରା ବିଜ ହେଉଛି, ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମ ମନ ହେଇ, ଜାଗୃତି ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି। ବିଜ ଫଳର କାରଣ ହୋଇ, ତାର ଆକୃତିକୁ ବିସ୍ତାର କରେ; ଏଭଳି ଜୀବାତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମର କାରଣ ହୋଇ, ବିଶ୍ୱ ଆକୃତିକୁ ବିସ୍ତାର କରେ। ଏହି ସାରର କାରଣ କୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଅଦ୍ୱିତୀୟ; ଏହାଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି କୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ଅଛି, ଏଠାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଯେଉଁଥିରେ କାରଣ ନାହିଁ, ଏଠାରେ କାରଣ ବା ପ୍ରଥମ କାରଣ ନାହିଁ। ବିଜ ନିଜ ଆକୃତିକୁ ଛାଡ଼ି ଫଳ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମ ନିଜ ଆକୃତିକୁ ଛାଡ଼ି ବିଜ ଓ ଫଳ ଦୁଇ ରୂପରେ ଉପସ୍ଥିତ। ସମସ୍ତ ଆକୃତି ନିରାକାର ବିଜରୁ ଉଦ୍ଭବିତ; ତେଣୁ ସେ ପରମ ଅବସ୍ଥା ନିରାକାର। ଏହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ତୁଳନା କରିପାରିବା ନାହିଁ, ଏହିପରି ତୁଳନା ନାହିଁ। ଆକାଶ ଆକାଶ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟ ଭାବେ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଏହି ଜଗତ ଅଜନ୍ମ ବା ବ୍ରହ୍ମ-ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମିତ। ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବା ସମୟରେ, ଦେଖୁଥିବା ନିଜକୁ ଦେଖିନାହିଁ; ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟପ୍ତ ହେଲେ, କିଏ ନିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଖିପାରିବେ? ମୃଗ ତୃଷ୍ଣାର ଜଳ ଯଦି ସତ୍ୟ ହେଉଛି, ତେବେ ଚତୁର୍ୟତା କ'ଣ? ଚତୁର୍ୟତା ଯଦି ସତ୍ୟ, ତେବେ ଏହି ମୃଗ ତୃଷ୍ଣା କ'ଣ? ସାକ୍ଷୀ, ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ପରି ଏବଂ ସାର୍ବଭୌମ, ଦେଖିନାହିଁ; ଯେପରି ଆଖି ନିଜକୁ ଦେଖିନାହିଁ, ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଆହା, ଏହି ମୋହ କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମ ଆକାଶ ପରି ଶୁଦ୍ଧ ଅଟାକୁ ଅପ୍ରାପ୍ତ; ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ, ଦେଖୁଥିବାକୁ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ, ଏହାର ପ୍ରାପ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୂର। ତୁମେ ଯେପରି ଦୃଢ଼ ପଦାର୍ଥ ଦେଖିବାକୁ ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଚାହିଁ, ଏଠାରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେଖୁଥିବା ଦୃଷ୍ଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୂର ଚାଲିଯାଏ। ଦେଖୁଥିବା ଦୃଷ୍ଟି କେବଳ ଦେଖୁଥିବା ଭାବରେ ରହିଥାଏ, ଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ହୁଏନାହିଁ; ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖୁଥିବା ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିଥାଏ—ରାମ, ଦେଖୁଥିବା ଦୃଷ୍ଟି କେବେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ। କେବଳ ଦେଖୁଥିବା ଦୃଷ୍ଟି ଅଟା ସତ୍ୟ; ଏଠାରେ କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ। ଦେଖୁଥିବା ଦୃଷ୍ଟି ସମସ୍ତ ହେଲେ, ଦୃଶ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ, ତେବେ ଦେଖିବାକୁ ଅନ୍ୟ କ'ଣ ଅଛି? ଯେଉଁ ଭାବରେ ଏକ ସମର୍ଥ କିଙ୍ଗ ଯାହା କରେ, ତାହା ସେ ଆକୃତି ନେଇ ଦେଖାଯାଏ; ସେ ଏହି ଆକୃତିରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଅଫଳା ଗଛ ମଧୁରତାର ଆନନ୍ଦରେ ଉଜ୍ଵଳ ହେଇ, ତାର ସାର ହରାଇନାହିଁ, ଫଳ, ଫୁଲ ଓ ପତ୍ର ଉପସ୍ଥିତ କରେ। ଏଭଳି, ଚେତନାର ଆନନ୍ଦରେ ଜୀବାତ୍ମା ଶରୀରୀ ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାକୁ କେବେ ଛାଡ଼ିନାହିଁ, ଏହା କେବଳ ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଗଠିତ। ପୃଥିବୀର ସ୍ବାଦ ଅନେକ ଅଲଗା ମୂଳ ଗୁଡିକରୁ ଉଦ୍ଭବିତ, ଏଭଳି ନିଜ ଚେତନାର ଭିନ୍ନ ମୋହ ଦ୍ୱାରା 'ମୁଁ' ଭାବ ଉଦ୍ଭବିତ। ଚେତନାର ଗଛ, ଜ୍ଞାନର ରସରେ ଉଜ୍ଵଳ, ଶତାଧିକ ଦୃଶ୍ୟ ଶାଖାରେ ଶୋଭିତ; ତଥାପି ଏହି ଆତ୍ମାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏକାପରେ ଏକା ଆକୃତି ଏଠାରେ ଚିହ୍ନିବା ଯାଏନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୂଳ ନିଜରେ ନିଜେ ଏହି ସ୍ବାଦର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ଏଭଳି ଏହି ଚେତନା ଅଲଗା ଭାବରେ ଜୀବନ ଚକ୍ରକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେଉଁ ଭାବରେ ଜୀବନ ଆକୃତି ଜୀବନ ଶକ୍ତିରୁ ଉଦ୍ଭବିତ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ଚେତନା ନିଜରେ ନିଜେ ନେଇ, ବିଶ୍ୱ ଓ ପ୍ରାଣୀ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରେ। କିଛି ଜୀବନ ଚକ୍ର ଏକାପରେ ଏକା ଲୟ ହୁଏ; ସେମାନେ ଜଗତରେ ଘୁଡ଼ି ଚାଲି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି।