ହେ ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଯେପରିକି ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ, ଯାହା ପିତା ଓ ମାତାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ମନରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି—ଏହା ମୟୂର ଡିମ୍ବ ଭଳି ମୟୂର ମଧ୍ୟରେ ରହିଥାଏ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ନିଜ ସ୍ଵଭାବର ଭଣ୍ଡାରରୁ ଆସି, ମନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ—ଏହା ଧୀରେ ଧୀରେ ବିକଶିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ମଣ୍ଡୁଆଠୁ ଅଙ୍କୁର, ପତ୍ର, ଲତା, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଜୀବ ନିଜ ମନର ଗୁଣର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପକୁ ମାତ୍ର ଅନ୍ତରେ ଅନୁଭବ କରେ; ଏଠି ଏକ ସ୍୵ପ୍ନ ଭଳି, ଏହି ବିଶ୍ୱ ଦୀର୍ଘ ସ୍୵ପ୍ନ ମାନେ। ଏପରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ନିଜ ମନରେ ସଂସାରର ଅରଣ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ, ଯେପରି ରାତିରେ ଜଣେ ନିଜ ମନରେ ସ୍୵ପ୍ନର ଏକ ଜାଳ, ସେନା ଓ ଲୋକମାନେ ଦେଖେ। ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାରୀ ଅନୁଭୂତିଗୁଡ଼ିକ ନିଜେ ନିଜେ ଏକାଠି ହୁଏ—ନଥିଲେ, ତୁମେ ଏହାକୁ ଠିକ୍ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର। ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ ଦୁର୍ବଳ ମନ ଏକତ୍ରିତ ହେବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଅତାପ ନ ହେଲେ ଲୋହା ଲୋହା ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏନି; କିନ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ତାପିତ ଲୋହା ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ। ଏହିପରି ଶୁଦ୍ଧ ମନର ସ୍ୱରୂପ ଏକାଠି ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ପ୍ରକୃତିର ଜଳ ଅନ୍ୟ ଜଳ ସହିତ ଏକାଠି ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଅବରୋଧ ଥିଲେ ହୁଏନି। ମନର ଶୁଦ୍ଧତା ହେଉଛି ଗୁଣାଭାବର ଅଭାବ, ଏକ ଅନୁଭୂତିହୀନ ଅବସ୍ଥା; ଏହି ଗାଢ଼ ନିଦ୍ରାରୁ ଉଠିବା ପରେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରଣର କ୍ରିୟାରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ସଂଯୋଗ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ଗାଢ଼ ନିଦ୍ରା ପରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ସାମ୍ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ନିବୃତ୍ତିରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ କ୍ରିୟାରେ ନିମଗ୍ନ, ସେମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଏକତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଆଲୋକିତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଏକତ୍ୱର ମାର୍ଗରେ, ବିଭିନ୍ନ ସୃଷ୍ଟିର ଭଣ୍ଡାର ଏକାଠି ହୋଇ ଘନୀଭୂତ ହୁଏ। କିଛି ସ୍୵ତନ୍ତ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ରହି ଅଲଗା ଭାବେ ଲୟ ହୁଏ, କିଛି ଏକାଠି ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତିଆରି କରିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ଅନେକ ହଜାର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏକ ଅନ୍ୟର ଭିତରେ ଅନ୍ୟ, ଏକ ଅନ୍ୟ ସହିତ ଲଗା ନୁହେଁ, ସେଠିକୁ ବ୍ରହ୍ମାର ଅରଣ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯାହା ଅନ୍ୟ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ହୁଏନାହିଁ, ଘନୀଭୂତ ହୋଇ, ସେ ନିଜର ଅବସ୍ଥିତିକୁ ମାତ୍ର ଅନୁଭବ କରେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ବର୍ତ୍ତମାନ ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା, ଜୀବମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ, ଏହି ସ୍ଥିର ସୃଷ୍ଟିର ଧାରା ତିଆରି କରନ୍ତି। ଦେହର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ଦେହ ନଥିବା ଭୁଲିଯାଏ—ଏହା ଦେହ ଉପରେ ଗଢ଼ିଯାଇଥିବା ଭାବନା ଓ ଚେତନାର ମୁଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା। ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇଲେ ସେ ଜଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେପରି ମାନବ ଶରୀରରେ ବିଶ୍ୱ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ତିନିଟି ଅବସ୍ଥା—ଜାଗ୍ରତ, ସ୍୵ପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି—ମିଳେ; ଏଠି ଦେହ କାରଣ ନୁହେଁ। ଏପରି, ଆତ୍ମବୋଧ ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଦେହ ଭାବରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ; ଏହା ତାପିତ ଜଳର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଚଞ୍ଚଳ। ଚେତନାର ଅଗ୍ନିକୁ ଅନୁଭବ କରି, ସୁଷୁପ୍ତି ଦ୍ୱାରପାଳିକାରେ ଥିଲେ, ଜାଗୃତ ଆତ୍ମା ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରେ, ଯେଉଁଠି ମୂଢ଼ ଆତ୍ମା ସୃଷ୍ଟିରେ ନିମଗ୍ନ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତିର ଶୁଦ୍ଧତା ଆସେ, ସେତେବେଳେ ମିତ୍ରତା ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ମିତ୍ରତା ଦୁଇ ଜଣଙ୍କ ଏକତ୍ୱ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ପ୍ରତିଚିହ୍ନ ହେଉଛି ପରସ୍ପର ସଦ୍ଭାବ। କିଛି ଅଜ୍ଞାନୀ ଆତ୍ମା ସୁଷୁପ୍ତିରୁ ଉଠି, ନିଜର ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଚେତନା ସବ୍ୟାପି ଥିବାରୁ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା କିଛି ଆତ୍ମା ନେତୃତ୍ୱ ପାଆନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ଅଲଗା ଆକୃତି ଅଛି, ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଅଛି; ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଧାରା ରହିଛି, କଦଳୀ ଗଛର ତଣ୍ଡ ଭିତର ତଳ ତଳ ପତ୍ର ଭଳି। ସୃଷ୍ଟିର ଅନ୍ତର୍ଗତ ପୂରଣତା କଦଳୀର ଘନ ଓ ମୂଳାୟମ ପତ୍ର ଭଳି; ବ୍ରହ୍ମାର ଶିତଳ ମଣ୍ଡପ କଦଳୀ ପତ୍ର ଭଳି। ଯେପରି କଦଳୀର ଶତାଧିକ ପତ୍ର ମଧ୍ୟରେ କିଛି ତଫାତ ନାହିଁ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପରେ ଶତାଧିକ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ତଫାତ ନାହିଁ। ଯେପରି ମଣ୍ଡୁଆଠୁ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାର ସାର୍ ଆବଳମ୍ବନରେ ପୁଣି ମଣ୍ଡୁଆ ହୁଏ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମା ମନ ହୁଏ ଏବଂ ଜାଗୃତି ଦ୍ୱାରା ପୁଣି ବ୍ରହ୍ମାକୁ ଫେରିଯାଏ। ମଣ୍ଡୁଆ ଯେଉଁଠି ଫଳର କାରଣ, ସେ ଫଳର ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ; ଏହିପରି, ବ୍ୟକ୍ତି ଆତ୍ମା, ଯାହାର କାରଣ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଶ୍ୱ ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ। ସାର୍ ତତ୍ତ୍ୱର କାରଣ କ’ଣ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଚିତ୍ନୁହେଁ, କାରଣ ସେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ; ତାହାଠାରୁ ଅପରିଚିତ କିଛି କହିବା ଉଚିତ୍ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଅଛି, ସେଠି କଦାପି ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନତା କୁହିଯାଇପାରିବ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି କାରଣ ନାହିଁ, ସେଠି କିଛି ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ପ୍ରଥମ କାରଣ ନାହିଁ। ମଣ୍ଡୁଆ ନିଜ ଆକୃତି ଛାଡ଼ି ଫଳ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ଆକୃତି ଛାଡ଼ି ଫଳ ଓ ମଣ୍ଡୁଆ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ସମସ୍ତ ଆକୃତି ନିରାକାର ମଣ୍ଡୁଆଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହିପରି ସେ ଚରମ ଅବସ୍ଥା ନିରାକାର; ଏହାକୁ ଯଥାଯଥି ଉପମା ଦିଆଯାଇପାରିବ ନାହିଁ, ଏହିପରି ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ, ଏହା ପାଇଁ କୌଣସି ଉପମା ନାହିଁ। ଆକାଶ ମାତ୍ର ଆକାଶ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ ଭାବେ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ବିଶ୍ୱ ଅଜନ୍ମା କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମା-ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମିତ। ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖିବା ସମୟରେ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ନିଜକୁ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ; ଚେତନାରେ ବିକାଶ ଲାଗିଲେ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପ କିପରି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ? ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ଜଳ ଯଦି ପ୍ରକୃତ ଲାଗେ, ତେବେ କୌଶଳ କ’ଉଁଠି? କିନ୍ତୁ କୌଶଳ ପ୍ରକୃତ ହେଲେ, ସେଇ ମୃଗତୃଷ୍ଣା କ’ଉଁଠି? ସାକ୍ଷୀ, ଯିଏ ଆକାଶ ଭଳି ଶୁଦ୍ଧ ଓ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେ ଦେଖିପାରେନାହିଁ—ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ ନିଜକୁ ଦେଖିପାରେନାହିଁ ଯେତେବେଳେ ଦ୍ରଶ୍ୟ ହୁଏ; ହା, ଏହି ମାୟା କେତେ ଚମତ୍କାର!