ଓ ରାମ, ଏହି ଜଗତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଏକ ମାୟା ଭଳି ଉଦିତ ହୁଏ; ଯେପରି ତଳ ଋତୁର ରସ ନୂତନ କିଶଳୟରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ସେହିପରି ଏହି ଜଗତ ଦେଖାଯାଏ। ଆପଣଙ୍କର ଏହି ଆଦି କଳ୍ପନା ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଏକ ପ୍ରମାଣିତ ତଥ୍ୟ ଭଳି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ। ମନ ନିଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ନିଜ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ରହେ; ଏହା ଜଗତକୁ ଏହି ଭାବରେ କିମ୍ବା ଉହିଁ ଭାବରେ ଦେଖି, ଶେଷରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଦୃଶ୍ୟମାନ ଶକ୍ତିରେ, ଆମେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ପାଉଥିବା, ସେହି ଅନୁସାରେ ବସ୍ତୁ ଅଛି କିମ୍ବା ନାହିଁ ଭାବି ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ବିଶ୍ୱର ଜାଲ ଏକ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ, ମନର ହାତୀ ସହିତ ବନ୍ଧା। ଚେତନା ହେଉଛି ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଏବଂ ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ଯଦି କିଛି ଏକ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେଉଛି, ଦୁଇଟି ବି ନାଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ—ଏହା ସତ୍ୟ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ନିଶ୍ଚିତ। ଶୁଭ୍ର ଚେତନାରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଟି ସତ୍ୟ; ଯେପରି ଅପରିଷ୍କୃତ ବସ୍ତ୍ରରେ ହଳଦୀ ରଙ୍ଗ ଲାଗିପାରିବ, ଏହିପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ଆଣିନହିଲେ ଭିନ୍ନ ଗୁଣ ଆସିଯିବ; ଚେତନା ଚିନ୍ତାରେ ନା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହୁଏ। ଯେପରି ମଳିନ ବସ୍ତ୍ରରେ ସୁନା ବସିପାରିବ ନାହିଁ, ଏହିପରି ଅପବିତ୍ର ମନରେ ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ରହିପାରିବ ନାହିଁ। ରତ୍ନକୁ ଘସିବା କିମ୍ବା ତାମା ଉପରେ ଯଥାଯଥ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ପବିତ୍ରତା ଆସିଥାଏ, ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମନ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତରେ, କାଳ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟର ଅନୁକ୍ରମ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ସହିତ ଉଦିତ ହୁଏ—ଏହିପରି ଶୁଭ୍ର ମନରେ ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିପରି ରହିପାରିବ? ଶୁଭ୍ର ମନରେ ଦେଖାଯାଏ ଏହି ଜଗତ, ଯାହା ପିତା ଓ ମାତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହା ମନରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ରହେ, ମୟୂର ଡିମ୍ବ ମୟୂର ଭିତରେ ଯେପରି ରହେ। ନିଜ ସ୍ଵଭାବର ଗୁଡ଼ିକୁ ଏହା ଚାଖି ଦେଖିବା ପରେ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଧରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ଯେପରି ଏକ ମାଞ୍ଜିରୁ ଅଙ୍କୁର, ପତ୍ର, ବେଳ, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଉଦିତ ହୁଏ। ଜୀବ ନିଜ ଭିତରେ ନିଜ ଅଭିନିବେଶର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖିଥାଏ; ଏଠି ଉପମା ହେଉଛି ସ୍ୱପ୍ନ, ଏହି ଜଗତ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି। ଓ ରାମ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଭିତରେ ଏହି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲକୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ, ଯେପରି ରାତିରେ ନିଜ ଭିତରେ ସେନା ଓ ଲୋକମାନଙ୍କର ଜାଲ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ବହୁ ସଂସାର ଅନ୍ୟୋନ୍ୟରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ କିମ୍ବା ନହୁଏ; ଯଦି ନହୁଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର। ଅପବିତ୍ର ଓ ଦୁର୍ବଳ ମନ ଏକତା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଅତିତାପିତ ଲୋହା ଲୋହା ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ପବିତ୍ର ଏବଂ ତାପିତ ଲୋହା ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ। ପବିତ୍ର ମନର ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ; ଏକ ପ୍ରକୃତିର ଜଳ ଅନ୍ୟ ଜଳ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ବାଧା ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ନୁହେଁ। ମନ ପବିତ୍ରତା ଅର୍ଥାତ ଅଭିନିବେଶର ଅଭାବ, ଏକ ଅନୁଭୂତିହୀନ ଅବସ୍ଥା; ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ, ଉଠିବା ପରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରଣର କ୍ରିୟାରେ ଅନ୍ୟ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ପରେ ତୁର୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରି କ୍ରିୟା ଓ ନିବୃତିରେ ଲଗ୍ନ ହୁଏ। ଏହି କ୍ରିୟାଶୀଳ ଜୀବମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଏକତା ଦ୍ୱାରା ଏମାନେ ଆପଣା ଜଗତର କଳ୍ପନାକୁ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଏକତା ଉପାୟରେ, ବିଭିନ୍ନ ସୃଷ୍ଟିର ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ଏକାପେକା ମିଶି ଏକଠା ହୁଏ। କିଛି ଅଲଗା ଅବସ୍ଥାରେ ରହି ଅଲଗା ଭାବେ ନିଶ୍ଚିନ୍ନ ହୁଏ; କିଛି ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଏକସାଥି ମିଶି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉପଜାଇଥାଏ। ଯେଉଁଠି ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏକା ଭିତରେ ଏକା ଅଛି, ଏକାପେକା ନ ମିଶିଥାଏ—ସେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମ ଜଙ୍ଗଲ ଭାବରେ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ। ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଉଁଟି ଦ୍ରଢ଼ ଅବସ୍ଥା ପାଇ, ନିଜରେ ଯାହା ଅଛି ସେଉଁଟିକୁ ଦେଖିଥାଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ବର୍ତ୍ତମାନ ମନର କଳ୍ପନାର ଶକ୍ତିରେ, ଜୀବମାନେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସୃଷ୍ଟିର ନିଶ୍ଚିତ ଧାରା ଗଠିଥାଏ। ଦେହର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅଛି, ଦେହର ଅଭାବ ଭୁଲିଯାଏ, ଦେହର ପ୍ରତି ଗଭୀର ଅଭିନିବେଶ ଏବଂ ଚେତନାର ଅନ୍ତରାଳରେ ନିଜ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭୁଲିଯାଏ। ଯେପରି ଶୁଭ୍ର ପ୍ରାଣବାୟୁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣବାୟୁରେ ଆଘାତ ପାଇ ତାହାର ରାଜ୍ୟକୁ ଜାଣିଥାଏ, ଏହିପରି ମନୁଷ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜଗତ ଜାଣିଯାଏ। ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ଜାଗୃତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏଠି ଦେହ କାରଣ ନୁହେଁ। ଏହି ତିନି ଚେତନା ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ନିଜରେ ଜୀବନର ଅନୁଭୂତି ଉଦିତ ହୁଏ, ଏହା ଦେହଧାରଣର ଅବସ୍ଥାରେ ତରଙ୍ଗ ପରି ଉତ୍କଳିତ ହୁଏ। ଚେତନା ଚିଙ୍ଗାର ଆଶ୍ରୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସୁଷୁପ୍ତି ଦ୍ୱାରରେ ରହି, ଜାଗୃତ ଆତ୍ମା ନିବୃତି ନେଉଥାଏ, ମୂଢ଼ ଆତ୍ମା ସୃଷ୍ଟିରେ ଲଗ୍ନ ହୁଏ। ସ୍ଵଭାବର ପବିତ୍ରତା ଉଦିତ ହେଲେ, ମିତ୍ରତା ପ୍ରକାଶ ହୁଏ; ଏହା ଦୁଇ ଜଣଙ୍କର ଏକତା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ପ୍ରିତିର ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ। କିଛି ଅଜ୍ଞାନୀ ଆତ୍ମା ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରୁ ଉଠି ନିଜ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହୁଏ; ଅନ୍ୟମାନେ ଚେତନାର ବ୍ୟାପକତା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିରେ ଚାଳିତ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଅଛି, ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏମାନେ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସୃଷ୍ଟିର ଧାରା ରହେ, କଦଳୀ ତଣ୍ଡର ତରଳ ତରଳ ପତ୍ର ଭଳି। ସୃଷ୍ଟିରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସୃଷ୍ଟିର ପୂର୍ଣ୍ଣତା କଦଳୀର ଗୋଲା ଓ ଅଧିକ ପତ୍ର ଭଳି; ବ୍ରହ୍ମର ପାଣ୍ଡାଲ ଶୀତଳ ସ୍ୱଭାବରେ କଦଳୀ ପତ୍ର ପରି। କଦଳୀର ଶତାଧିକ ପତ୍ର ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମର ତତ୍ତ୍ୱରେ ଶତାଧିକ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ।