ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ମନରେ ଯେପରି ଏହି ଭ୍ରମ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସେପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଉଦାହରଣ ଲାଗୁହୁଏ। ଯେପରି ଏକ ମାନ୍ୟ ତା’ର ଅଙ୍କୁର, ପତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମର ଗୁଛ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ଏହି ଯାହାକୁ ଆମେ ବିଶ୍ୱ ଦେଖୁଛୁ, ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ଏପରି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରକଟିତ ଦୃଶ୍ୟ ମିଥ୍ୟା ଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ଓ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଏହି ସଂସାର କାହାପାଇଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ନଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା କେବଳ ଏକ ଭ୍ରମ, ମାୟାର ଏକ ଖେଳ, ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ବିସ୍ତାରିତ। ଯେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱାଣ୍ଡ ଆମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ, ସେପରି ଅନେକ ଅଦୃଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଛି। ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନର ନଗର ଓ କଳ୍ପିତ ନଗରର କାର୍ଯ୍ୟ ଏକାଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ସଂସାରିକ ଭ୍ରମର ଚକ୍ର ଅଲଗା ଅଲଗା ଅଛି। ଏଭଳି ଆକାଶରେ ଯେପରି ନଗର ମନରେ ଗଠିତ ହୁଏ, ତାହା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି ବ୍ୟତୀତ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଭୂତ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସମାନେ କଳ୍ପନା ମାତ୍ରର ଦେହ ଧାରଣ କରି ଅନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର ମିଶ୍ର ରୂପ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି। ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ, ଏହିପରି ଆମେ ଓ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ନିଜ କଳ୍ପନାର ରୂପ, ମିଥ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟ ଦୁହିଁର ମିଶ୍ର ସ୍ୱଭାବର। ଏହିପରି ତିନି ଲୋକର ଚକ୍ର ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ମିଥ୍ୟାରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏଭଳି, ଏହି ବିଶ୍ୱ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଭ୍ରମ ରୂପେ ଉଦ୍ଭବିତ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମର ରସ ନୂତନ ଅଙ୍କୁର ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ। ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ପ୍ରଥମ କଳ୍ପନା ଭଲଭାବେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ୟ ମନ୍ୟ ହୁଏ। ମନ ନିଜ ନିଜ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ନିଜର ସ୍ୱଭାବରେ ରହିଥାଏ; ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବିଶ୍ୱକୁ ଦେଖି, ପରେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଦୃଶ୍ୟର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, କିଛି ଅଛି ବା ନାହିଁ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ସଂସାର ବଡ଼ ସ୍ୱପ୍ନ, ମନର ହାତୀରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି। ଚେତନା ହେଉଛି ବିଶ୍ୱର ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଓ ବିଶ୍ୱ ଚେତନାର ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ଯଦି ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ନଥାଏ, ଦୁହେଁ ନାଷ୍ଟ ହୁଏ—ଏହା ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ପ୍ରମାଣିତ। ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସତ୍ୟ, ଯେପରି କୁମଳ ଶୂନ୍ୟ ବସ୍ତ୍ରରେ କୁଙ୍କୁମ ରଙ୍ଗ ଲାଗେ। ଯଦି କିଛି ଅନ୍ୟ କେହି ନେଇ ଆସିନଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ନିଶ୍ଚିତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଚେତନାକୁ ଭାବନା ଗ୍ରସ୍ତ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତାହାର ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ। ଯେପରି ସୁତିକ୍ଷ୍ଣ ବସ୍ତ୍ରରେ ସୁନା ଲାଗେ ନାହିଁ, ସେପରି ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ଦୁଷିତ ମନରେ ରହିପାରେ ନାହିଁ। ଏକ ମଣିକୁ ମଜିବା କିମ୍ବା ତାମ୍ବାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ସଫା କଲେ ଯେପରି ତାହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେପରି ଦୀର୍ଘ ଓ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସରେ ମନ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟମୟ ଜଗତରେ, କାଳ ଓ କ୍ରିୟାର ଅନୁସୂଚୀ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ସହ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ—କିନ୍ତୁ ଏହା କେମିତି ପବିତ୍ର ମନରେ ରହିପାରିବ? ଯେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ପବିତ୍ର ମନରେ ଦେଖାଯାଏ, ପିତା ଓ ମାତା ଠାରୁ ମିଳିଥିବା ଅନୁଭୂତିରେ, ସେହିପରି ଏହା ଏହି ମନରେ ବସିଥାଏ, ମୟୂର ଅଣ୍ଡରେ ଯେପରି ଛୁଆଁ ରହିଥାଏ। ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ଭଣ୍ଡାରରୁ ଏହି ଅନୁଭୂତି ଉପଭୋଗ କରାଯାଏ, ପରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ—ଯେପରି ଏକ ବୀଜରୁ ଅଙ୍କୁର, ପତ୍ର, ଲତା, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଆସେ। ଜୀବ ମାନେ ନିଜ ମନରେ ନିଜର ପ୍ରବୃତ୍ତିର ସାରକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ଉପମା ହେଉଛି ଏକ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଏକ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି। ରାମ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ମନରେ ଏହି ସଂସାରିକ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଯେପରି ରାତିରେ ଜଣେ ନିଜ ମନରେ ସେନା ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖେ। ଏହି ସଂସାରର ବହୁତ ପ୍ରକାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏକାଉଁଠି ଏକାଉଁଠି ଆସେ—କିମ୍ବା ନ ଆସେ; ଯଦି ନ ଆସେ, ତେବେ ଏହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର। ଦୁଷିତ ଓ ଦୁର୍ବଳ ମନ ସଂଯୋଗ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଅଉ ଲୋହା ତାପିତ ନହେଲେ ଏକାଉଁଠି ମିଶିପାରେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପବିତ୍ର ଓ ତାପିତ ଲୋହା ମିଶିଯାଏ। ପବିତ୍ର ମନର ସାର ଏକାଉଁଠି ମିଶିଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ପ୍ରକାର ଜଳ ଏକାଉଁଠି ମିଶିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ବାଧା ଅଛି, ସେଠି ମିଶିଯାଏ ନାହିଁ। ମନର ପବିତ୍ରତା ହେଉଛି ପ୍ରବୃତ୍ତିର ଅଭାବ, ଏକ ଅନୁଭୂତିହୀନ ଅବସ୍ଥା; ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରୁ ଉଠିଲେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରଣର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଗ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ, କ୍ରିୟା ଓ ବିରତି, ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ପରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଲାଭ ପରେ ହୁଏ। ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀ କ୍ରିୟାଶୀଳ, ସେମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ଏକତା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ କଳ୍ପିତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଏକତାର ମାଧ୍ୟମରେ, ବିଭିନ୍ନ ସୃଷ୍ଟିର ଆଧାର ଏକାଉଁଠି ମିଶିଯାଇ ଘନୀଭୂତ ହୁଏ। କିଛି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ରହି ଅଲଗା ଭାବେ ଲୟ ହୁଏ, କିଛି ଏକାଉଁଠି ମିଶି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଗଠନ କରେ। ଯେଉଁଠି ଅନେକ ହଜାର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପ୍ରତ୍ୟେକର ଭିତରେ ଅଛି, ଏକାଉଁଠି ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେଠି ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଜଙ୍ଗଲ କୁହାଯାଏ। ଯାହା ଅନ୍ୟ ସହ ଏକତା ପ୍ରାପ୍ତ କରେନାହିଁ, ଘନୀଭୂତ ହୋଇ, ସେଠାରେ ଯାହା ଅଛି ସେହି କଥା ଅନୁଭବ କରେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏବେ ବର୍ତ୍ତମାନ ମନର କଳ୍ପନା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଧାରା ଏକାଉଁଠି ମିଶି, ସୃଷ୍ଟିର ନିୟମିତ ପ୍ରତିରୂପ ଗଠିତ ହୁଏ। ଦେହର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ, ଦେହ ନଥିବାକୁ ଭୁଲିଯାଏ, ଦେହ ସହ ଗାଢ଼ ସମ୍ପୃକ୍ତି ଓ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଭୁଲିଯିବାରୁ। ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣବାୟୁ ସହ ଟକ୍କର ଲାଗିଲେ ତା’ର ରାଜ୍ୟ ଜାଣିପାରେ, ସେପରି ମଣିଷମାନଙ୍କ ଭିତରେ ବିଶ୍ୱ ଜଣାପଡ଼େ।