ଏକ ସମୟର କଥା—ବହୁଦିନ ପରେ ଯେପରି ଦୁଇଟି ଚକା ଏକଠି ହୁଏ, ବା ମୟୂର ଏବଂ ମେଘ ମଘମଘା ରୁତୁରେ ଏକ ଅଟୁଟ ବନ୍ଧନରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ, ସେପରି ଦୁଇଜଣ ମହାନ ଋଷି, ଅର୍ଥାତ୍ ଭୃଗୁ ଓ ଭାର୍ଗବ, ଦୀର୍ଘ ବିଚ୍ଛେଦ ପରେ ଏକଠି ହେଲେ। ସେଠାରେ କିଛି ସମୟ ରହି, ଦୀର୍ଘ ଆସ୍ଥା ଓ ଦୃଢ଼ ଆକାଂକ୍ଷାର ଏକ ଉପଯୁକ୍ତ କଥାକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ପୁନି ଉଠି ଦାଉଡ଼ିଲେ। ଦୁଇଜଣ ଏକଠି ହୋଇ, ସେ ଦ୍ୱିଜ ଶରୀରକୁ ସେଠାରେ ଭସ୍ମ କରିଦେଲେ, କାରଣ ଏହି ଜଗତରେ କିଏ ନ ନମାନେ ନୀତିକୁ? ଏହିପରି ଶୁଦ୍ଧ ବନରେ, ଭୃଗୁ ଓ ଭାର୍ଗବ ଦୁଇଜଣ, ତାପସ୍ୟାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ତାହା ଜାଣି, ଜୀବନମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ଜଗତର ଆଚାର୍ୟ ହୋଇ, ସ୍ଥିର ଏବଂ ସହଜ ତାପସ୍ୟାରେ ସମୟ, ସ୍ଥାନ ଓ ପରିସ୍ଥିତିର ତରଙ୍ଗରେ ଅବିଚଳିତ ରହି, ଏଠାଠି ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ପରେ, ସମୟ ବିତିବା ସହ, ଶୁକ୍ର, ଅସୁରମାନଙ୍କ ଆଚାର୍ୟ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଏବଂ ଭୃଗୁ ନିଜ ନିଖୁଟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ। ଶୁକ୍ର, ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରୁ ପ୍ରଥମେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ପରେ ନିଜର ଅସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଅନ୍ୟପଟେ, ଭାର୍ଗବଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ମନ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମା ଅବସ୍ଥାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜନ୍ମର ଦୌଷ ଦ୍ୱାରା ଅଲିପ୍ତ ଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଓ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ତାକୁ 'ସତ୍ତ୍ୱ' କୁହାଯାଏ—ଏହିଏ ନିର୍ମଳ ଚେତନା। ଯେଉଁ ମନର ସ୍ୱଭାବ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ, ଯାହା କିଛି ଚିନ୍ତା କରେ, ସେହି ବସ୍ତୁ ଶୀଘ୍ର ଘଟିଯାଏ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ଚକ୍ରବାତ ଅପେକ୍ଷାତୀତ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଯେପରି ଭୃଗୁପୁତ୍ରଙ୍କ ମନରେ ସ୍ୱୟଂ ଏହି ମୂଢ଼ତା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ସେପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ ଏହି ଉଦାହରଣ ଲାଗୁହୁଏ। ଯେପରି ଏକ ମଣ୍ଡା ତାରୁ ଅଙ୍କୁର, ପତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କର ମୂଢ଼ତାର ଗୁଛ ଉଦଫୁଟିଯାଏ। ଯେଉଁ କିଛି ଜଗତ ଦେଖାଯାଏ, ସେଇ ଭାବେ ତାହା ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୃଶ୍ୟ ମିଥ୍ୟା ଉପଜେ ଓ ମିଥ୍ୟା ହେଉଛି। ଏହି ଜଗତ କାହା ପାଇଁ ଉଦୟ କରେ ନା ବିଳୟ, ଏହା କେବଳ ମୂଢ଼ ମାୟାର ଖେଳ, ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ। ଯେପରି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ସେପରି ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଅଦୃଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଛି। ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ ନଗରୀ ଓ କଳ୍ପିତ ନଗରୀ ପ୍ରତ୍ୟେକର ପାଖରେ ଅଲଗା ଓ ଅପରିଚିତ, ସେପରି ଏହି ସଂସାରିକ ମୂଢ଼ତାର ଚକ୍ର ଅଲଗା ଅଛି। ଏପରି ଆକାଶରେ ଯେପରି ନଗରୀ କଳ୍ପନାରେ ତିଆରି ହୁଏ, ଏହା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟି ଛାଡ଼ି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଭୂତ, ଯକ୍ଷ, ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ପ୍ରକୃତିର—ମନସିକ ଦେହ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି। ଏହିପରି, ହେ ରଘୁକୁଳ ଶିରୋମଣି ରାମ, ଆମେ ଓ ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବ ନିଜର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ମିଥ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟର ମିଶ୍ର ସ୍ୱଭାବ ଧାରଣ କରିଛୁ। ଏହିପରି, ସୃଷ୍ଟିର ଚକ୍ର ଏହି ଭାବେ ଅଛି; ଏହା ଏକ ମିଥ୍ୟା, କାରଣ ଏହା ସତ୍ୟରେ ଅସତ୍ୟରେ ବିସ୍ରାମ କରେ। ଏହିପରି, ଜଗତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ମାୟା ଭାବେ ଉପଜେ, ଯେପରି ବସନ୍ତର ରସ ନୂତନ ଅଙ୍କୁରରେ ଦେଖାଯାଏ। ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ପ୍ରଥମ କଳ୍ପନା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଯାଏ, ଯେପରି ଗଢ଼ିତ ଧାରଣା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ମନ, ଏକକ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ରହେ; ଏହି ଜଗତକୁ ଏହା ସେହି ଭାବେ ଦେଖି, ପୁନି ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଦୃଶ୍ୟର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ବସ୍ତୁ ଅଛି ବା ନାହିଁ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ସଂସାର ମନର ହାତୀକୁ ଆସ୍ରୟ କରି ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି। ନିଶ୍ଚୟ, ଚେତନା ହେଉଛି ଏହି ଜଗତର ସ୍ୱଭାବ, ଏବଂ ଜଗତର ସ୍ୱଭାବ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି; ଯଦି ଏକ ନଥାଏ, ଦୁଇଁଟି ଅନୁପସ୍ଥିତ ହୁଏ—ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ନିଶ୍ଚିତ ତତ୍ତ୍ୱବିଚାରରୁ ଉପଲବ୍ଧ। ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଚେତନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ, ସେହି ଭଳି ସତ୍ୟ; ଯେପରି କେଶର ରଙ୍ଗ ଶୁଧୁ ପରିଷ୍କାର ବସ୍ତ୍ରକୁ ଲାଗେ। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଜିନିଷ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଏ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ନିଶ୍ଚିତ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ ନୁହେଁ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଯେପରି ସୁତକ୍ତ ବସ୍ତ୍ରରେ ସୁନା ଧରି ନଥାଏ, ସେପରି ଦୂଷିତ ମନରେ ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ଟିକି ରହେ ନାହିଁ। ମଣିକୁ ଘସିବା ନା କପା ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ପ୍ରଭା ବଢ଼େ, ସେପରି ଦୀର୍ଘ ଅଭ୍ୟାସରେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏହି ଜଗତ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଏକ ଭାସ୍ୱରୂପ; ସମୟ ଓ କ୍ରିୟାର ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ଉଦୟ ଓ ବିଳୟ ହୁଏ—ତେଣୁ ଏହା କିପରି ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଅଛି? ଏହିପରି, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଯେପରି ଜଗତକୁ ଦେଖେ, ପିତା ମାତାଙ୍କୁ ନିମ୍ନ କରି, ଏହା ସେହି ମନରେ ଅଛି, ଯେପରି ମୟୂର ଡିମ୍ବ ମୟୂର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ଭଣ୍ଡାରରୁ, ଏହା ଆସ୍ୱାଦନ କରାଯାଏ ଓ ଦୀର୍ଘ ଅନୁକ୍ରମରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ଯେପରି ମଣ୍ଡାରୁ ଅଙ୍କୁର, ପତ୍ର, ଲତା, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଜୀବ ମାନେ ନିଜ ଅନ୍ତରେ ନିଜ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଯାହା ଅଛି, ତାହା ଦେଖନ୍ତି; ଏଠି ଉପମା ହେଉଛି ସ୍ୱପ୍ନ, ଏହି ଜଗତ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି। ହେ ରାମ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସଂସାର ରୂପୀ ଜଙ୍ଗଲକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରେ, ଯେପରି ରାତିରେ ନିଜ ମନରେ ସେନା ଓ ଲୋକମାନଙ୍କର ଜାଲ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସଂସାର ଗୁଛ ନିଜେ ନିଜେ ଏକଠି ହୁଏ, କିମ୍ବା ନ ହୁଏ; ଯଦି ନ ହୁଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ଆମକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର। ଏକ ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ ଦୁର୍ବଳ ମନ ସମ୍ମିଳନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଅତାପ ଲୋହା ଲୋହା ସହ ଲିନ ହୁଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ତାପିତ ଲୋହା ଏକାଠି ହୁଏ। ଶୁଦ୍ଧ ମନର ସ୍ୱଭାବ ଏକତା, ଅନୁଭୂତି ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା; ସେଇ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରୁ ଉଠି, ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରଣ ଦ୍ୱାରା, ଅନ୍ୟ ସହ ସଂଯୋଗ ହୁଏ।