ଏଠାରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଅନୁଭୂତିର କଥା ଆସିଛି । ମୁଁ ଶବ୍ଦ, ରୂପ, ରସ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଗନ୍ଧ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛି । ମୋ ଦେହ ପର୍ବତ ଉପରେ ଅଚଳ ସମାଧିରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛି । ଯେତେବେଳେ ମନର ଭୂତ ପ୍ରଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଦେହ ଏମିତି ଏକ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତର ରାଜ୍ୟ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ । ଦେଖ, ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତିରେ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଜିଜ୍ଞାସା ଶମିତ; ଦେହ କଳ୍ପନାର ଜାଳରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସୁଖରେ ଶୋଇଛି । ଦେହଟି ଏକ ବୃକ୍ଷର ନିମନ୍ତେ, ଯାହା ଅଶାନ୍ତ ମନ ମାଙ୍ଗା ମାଙ୍କିର ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ଏମିତି ଜୋର ହେବାରେ ନିଜ ମୂଳକୁ କଟିଦେଉଛି । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମନର ଅପମାଦରୁ ମୁକ୍ତ, ଦେହ ହାତୀ, ମେଘ କିମ୍ବା ସିଂହର ଭ୍ରମ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ; ଏହା ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ବିରାଜିତ । ମୁଁ ଜଣେ ମାନି, ମନଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ସରଦ ରବିର ପ୍ରଭା ଭଳି ଅଭିଲାଷା ଓ ମୋହର କୁହୁଡିକୁ ଦୂର କରେ; ଏହିଠାରୁ ଉତ୍ତମ କିଛି ନାହିଁ । ଯେଉଁମାନେ ମହାନ୍ତ ଓ ଶାନ୍ତ ମନ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ମନଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ପାଇଛନ୍ତି । ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୁଁ ଏହି ଦେହକୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଦେଖୁଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତିରେ ଓ ଅତୀତ ଜ୍ୱରରେ ନାହିଁ, ମନଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି । ହେ ପ୍ରଭୁ, ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ସେଇ ସମୟରେ ଭାର୍ଗବ ଅନେକ ଦେହକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ । ମୁନି, ଭୃଗୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଦେହରେ କ'ଣ ଅଦ୍ଭୁତ କିମ୍ବା ଶୋକ ଘଟିଥିଲା? ହେ ରାମ, ଶୁକ୍ରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ୱରୂପ ଜୀବନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ କ୍ରିୟାର ଆକାର ନେଇ, ଭୃଗୁଠାରୁ ଭାର୍ଗବ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା । ସେଇ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଥମେ ପରମ ଅବସ୍ଥା ସହିତ ଏକତ୍ୱ ପାଇ, ତାପରେ ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ହେଲା । ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ରାସ୍ତାରେ ଭୃଗୁର ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଏହା ଦୀରେ-ଦୀରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଉଶନାସ୍ (ଶୁକ୍ର) ର ଦେହ ହେଲା । ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧର୍ମାନୁସାରେ ସଂସ୍କାର ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ହେଲେ । ସମୟ ଅନୁସାରେ ସେ ଶୁଷ୍କ ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ । ଯେତେବେଳେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମଣ ଦେହ ପ୍ରଥମେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଶୁକ୍ର ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଶୋକ କରିଥିଲେ । ଯଦିଓ ସେ କାମନା ଓ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ଶାନ୍ତ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ୱରୂପ ଥିଲେ, ତଥାପି ନିଜ ଦେହ ପାଇଁ ଶୋକ କରିଥିଲେ; କାରଣ ଏହି ଦେହଧାରୀର ସ୍ୱଭାବ । ଏହି ଶୋକ ଦ୍ୱାରା ସେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପାଇଁ ଦେହ ଓ ଦେହୀ ମଧ୍ୟରେ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଭେଦ ସ୍ଥାପନ କରି, ବିରକ୍ତି ଶିଖାଇଥିଲେ । ଏହି ଦେହର ଗତି ଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଅଛି, ଏହି ଜଗତରେ ଶକ୍ତି ଓ ଅଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ କ୍ରିୟା ଚାଲିଥାଏ । ଯେଉଁମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଛନ୍ତି ଓ ଅଜ୍ଞାନୀ ପଶୁସଦୃଶ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଗତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଜାଳ ପଡ଼ିଥିବା ପଦ୍ମ ଭଳି ଅଛନ୍ତି । ଅଜ୍ଞାନୀ ଯେପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ ସେପରି କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କେବଳ ପ୍ରବୃତ୍ତିର ଭିନ୍ନତା ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷର କାରଣ । ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହ ଅଛି, ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖରେ ସୁଖ ଅନୁଭବ ହୁଏ; ଜ୍ଞାନୀ ଅସଙ୍ଗ ମନ ନେଇ ଅଚେତନ ଭଳି ଦେଖାଯାନ୍ତି । ସେମାନେ ସୁଖରେ ମନେ ହସନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ, ମହାପୁରୁଷମାନେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶିତଳ ଓ ଅପ୍ରଭାବିତ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି । ଯେପରି ଥମ୍ଭରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଥମ୍ଭ ସ୍ଥିର ରହିଥାଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଖରେ କେବଳ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ମନ ସ୍ଥିର ରହିଥାଏ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି, ସେ ଜଗତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଅଥବା ନିର୍ଜନ ଅଛନ୍ତି, ଯେପରି ରବି ଜଳ ତଳେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଉଛି । ଯେଉଁ ମନ ଅଜାଗୃତ, ସେ କ୍ରିୟା ତ୍ୟାଗ କଲେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନରେ ଅଛି; ଯେଉଁ ମନ ଜାଗୃତ, ସେ ମୋହର ଖେଳ ତ୍ୟାଗ ନ କଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ । ଯାହାଙ୍କର ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମୁକ୍ତ, ସେ କ୍ରିୟା ରେ ବନ୍ଧା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ; ଯାହାଙ୍କର ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବନ୍ଧା, ସେ କ୍ରିୟା ମୁକ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧା । ଏହି ସଂସାରରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ବନ୍ଧନ-ମୋକ୍ଷର କାରଣ; ଯେପରି ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ । ବାହ୍ୟତଃ ଜଗତ ଆଚାରରେ ଚଳ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତରେ ସମସ୍ତ ଆଚାରରୁ ଅସଙ୍ଗ ରହ; ସମସ୍ତ ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଶମିତ କରି ଅଚଳ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ରହ । ନିଜ ସ୍ବରୂପରେ ବିରାଜିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଆଶା ତ୍ୟାଗ କରି, ଯାହା କରିବା ଉଚିତ, ତାହା କର; ଏହି ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ସମତାର ଅବସ୍ଥା । ଏହି ଗଭୀର ଅତି ଆସକ୍ତିର ଗର୍ତ୍ତରେ ପଡ଼ିବାନି, ଯାହା ସଂସାର ମାର୍ଗର ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗର ବଡ଼ ଚକ୍ରବ୍ୟୁହ । ତୁମେ ବସ୍ତୁମାନରେ ନୁହଁ, ବସ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମରେ ନୁହଁ, ହେ କମଳନୟନ; ତୁମ ସ୍ବଭାବ ଶୁଦ୍ଧ, ଜାଗୃତ, ସ୍ବସ୍ଥିତ—ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ଅଚଳ ରୁହ । ଯଦି ତୁମେ ସେଇ ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଛ, ଯେଉଁଠାରେ ଅତି ଆସକ୍ତିର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଶମିତ, ମନ ଦ୍ୱିପ୍ତିମାନ ହୁଏ—ତେବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ, କାରଣ ତୁମେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ । ଏଠାରେ ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ: ଯେପରି ରାଜା ଏକ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେପରି, ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟଦ୍ୱାରା ତାପିତ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି, ଆମେ ଏହି ନୂତନ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା । ଯଥାଯଥ ସମୟରେ, ପୂର୍ବ ଦେହରେ ତପସ୍ୟା କରି, ତୁମେ ପୁନଃ ଦାନବ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକାର କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ । ଯେତେବେଳେ ବଡ଼ କଳ୍ପ ଶେଷ ହୁଏ, ଏହି ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା, ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ଫୁଲ ଆଉ ନେଇଯିବାଯାଏ ନାହିଁ । ଜୀବନମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ତୁମ ପୂର୍ବ ଦେହ ସହିତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗୁରୁ ଭୂମିକା ନିବାହ କର । ମୁଁ ଶୁଭକାମନା କରେ, ଆମେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାର ଦିଗକୁ ଯିବା । ଯାହାଙ୍କର ମନ, ସେମାନେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେତିକି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ କି?