ମୋ ଏହି ଦେହରେ, ମୁଁ ଏକ ଦିନ ନନ୍ଦନ କାନନର ଶୋଭାମୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ଖେଳିଥିଲି, ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲି। କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ଦେହ ଶୁଷ୍କ ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜରରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଇଛି। ଦେବୀଙ୍କ ଅଙ୍ଗସଙ୍ଗ ଏବଂ ଉଚ୍ଚତମ ସୁଖରେ ମନ ଲୀନ ହୋଇ ଯେଉଁ ଦେହ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲା, ଏବେ ସେହି ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ହରାଇଯିବା ପରେ, ଏହି ଦେହ ଏଠି ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି। ଏତେ ଧରଣର ଭୋଗ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ତୁମେ ଆପଣକୁ ବାନ୍ଧିଥିଲ, ଏବେ କିପରି ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁଛ, ଓ ଦେହ? ହାୟ ଦେହ, କେଉଁଠି ପଡିଗଲୁ, ଏବେ ତୁମେ ତପସ୍ୟାର ଶୁଷ୍କତାକୁ ପହଞ୍ଚିଛ? ତୁମେ ଏଉଁ ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜର ହୋଇଯାଇଛ, ଦୁଃଖୀ, ଏବଂ ମୋତେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରୁଛ। ଏହି ଦେହକୁ ନେଇ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ଏବେ ଏହି ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜର ଦେଖି ମୁଁ ଏହାକୁ ଭୟ କରୁଛି। କେବେ ଏହି ଛାତି ତାରାମାଳା ପରି ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା; ଏବେ ଦେଖ, ପିପିଲିକାମାନେ ଏଠାରେ ବିଲ ଖୋଲୁଛନ୍ତି। ଏହି ଦେହ, ଯାହାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ଦେଖି ରମଣୀମାନେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ, ଏବେ ଏହା ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜର ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ଲୋକେ ଏହାକୁ ଉପହାସ କରୁଛନ୍ତି। ମୋ ମୁଖ ଖୋଲା ଓ ତପସ୍ୟାର ତାପରେ ଚର୍ମ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯିବାରୁ, ଅରଣ୍ୟର ପଶୁମାନେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜର ମୁହଁ ଦେଖି ଭୟ ପାଉଛନ୍ତି। ଏହି ଅତିଶୟ ଶୁଷ୍କତାରେ, ମୋ ଶବର ଗୁହା ଏପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଯାଇଛି ଯେ, ମନେ ହୁଏ ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ପଡ଼ୁଛି, ଏହି ଜ୍ଞାନର ଉଦାହରଣ ଭଳି। ମୋ ଶୁଷ୍କ ଦେହ ଅରଣ୍ୟରେ ପଛେଇ ଶୋଇ ଅଛି, ଯେଉଁଥିରେ ତାହାର ଶୂନ୍ୟତା ଦେଖି ଦୃଷ୍ଟାମାନେ ବିରକ୍ତି ପ୍ରେରିତ ହୁଅନ୍ତି, ମନେ ହୁଏ ଏହା ଆକାଶରେ ଝୁଲିଥିବା ଭଳି। ଶବ୍ଦ, ରୂପ, ରସ, ସ୍ପର୍ଶ, ଗନ୍ଧ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ହରାଇ, ମୋ ଦେହ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଅଚଳ ସମାଧିରେ ବସିଛି। ମନର ଭୂତ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଦେହ ଏପରି ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ, ଯାହା ସଂସାରର ରାଜ୍ୟ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳେନି। ଦେଖ, ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତିରେ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଜିଜ୍ଞାସା ଶମିତ; ଦେହ ଆନନ୍ଦରେ ଶୋଇଅଛି, କଳ୍ପନାର ଜାଲରୁ ମୁକ୍ତ। ଏହି ଦେହ ଗଛ, ଚଞ୍ଚଳ ବାନର ସଦୃଶ ମନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କଳିତ ହୋଇ, ଏପରି ଭାବରେ ହଲେଲେ ନିଜ ମୂଳକୁ ମଧ୍ୟ ଛିଣ୍ଡି ଦେଉଛି। ମନର ଅପମଙ୍ଗଳରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ଦେହ ହାତୀ, ମେଘ କିମ୍ବା ସିଂହର ଭ୍ରମରେ ନ ପଡ଼ି, ପରମାନନ୍ଦରେ ବସିଥାଏ। ମନ ଶୂନ୍ୟତାର ଅବସ୍ଥା ଛାଡ଼ି, ଯାହା ଶରତ୍କାଳୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତ୍ରିଷ୍ଣା ଓ ମୋହର କୁହୁଡ଼କୁ ହଟାଏ, ମୁଁ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମଙ୍ଗଳ ଦେଖୁନି। ଯେଉଁ ସନ୍ତମନା ମହାତ୍ମାମାନେ ମନଶୂନ୍ୟତା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁଖ ଓ ଭୋଗର ସୀମାକୁ ଛୁଇଅଛନ୍ତି। ସଉଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୁଁ ଏହି ଦେହକୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଦେଖୁଛି, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ଓ ରୋଗଶୂନ୍ୟ, ମନଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା, ସେହି ଦିନ ଭାର୍ଗବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବହୁ ଦେହ ପୁନଃପୁନଃ ଉପଭୋଗ କରାଯାଇଥିଲା। ହେ ଋଷି, ଭୃଗୁଙ୍କ ଉତ୍ପାଦିତ ଏହି ଦେହରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କି ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଶୋକ ଘଟିଥିଲା? ହେ ରାମ, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଦୂଷ୍ୟମାନ ସାର ଜୀବର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, କ୍ରିୟାର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଭୃଗୁଠାରୁ ଭାର୍ଗବ ସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେହି ସାର ପ୍ରଥମେ ପରମ ଅବସ୍ଥା ସହିତ ଏକତା ପାଇ, ପଞ୍ଚଭୂତ ଆକାଶର ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସି, ପବନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ହେଲା। ଏହା ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନର ପ୍ରବାହ ଦ୍ୱାରା ଭୃଗୁଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, କ୍ରମେ ଶକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଉଶନାସ୍ (ଶୁକ୍ର) ଦେହ ହେଲା। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ, ଏବଂ ସମୟ ଅନୁସାରେ ଶୁଷ୍କ ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେହ ପ୍ରଥମେ ଛାଡ଼ିଦେଲା, ତେବେ ଶୁକ୍ର ତାହା ପାଇଁ ଶୋକ କରିଥିଲେ। ଯଦିଓ ସେ ରାଗ ଓ କାମନାରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ସଂଯମୀ ଥିଲେ, ତଥାପି ଶୁକ୍ର ନିଜ ଦେହ ପାଇଁ ଶୋକ କରିଥିଲେ; ଏହି ତ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ। ତଥାପି, ସେ ଏହି ଶୋକ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କୁ ଦେହ ଓ ଦେହୀର ଭେଦ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ବିରକ୍ତି ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଏହି ଦେହର ଗତି, ଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଣ ରହିଛି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ; ଯେପରି ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁଠି ସମର୍ଥ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଚରିତ୍ର ଚାଲିଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ବସ୍ତୁର ସ୍ୱଭାବ ବୁଝିଛନ୍ତି ଓ ଯେଉଁମାନେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ପଶୁସଦୃଶ ଚଳନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଜାଳରେ ପଡ଼ିଥିବା ପଦ୍ମର ଭଳି ରହନ୍ତି। ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନୀ କରେ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ କେବଳ ଭାବନାର ଭିନ୍ନତା ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷର କାରଣ। ଦେହ ରହିଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖ ରହିଥାଏ, ସେଠି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ସୁଖ ରହିଥାଏ, ସେଠି ସୁଖ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅସଙ୍ଗ ମନ ସହିତ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଜାଗୃତ ଭଳି ଦେଖାଯାନ୍ତି। ସେମାନେ ଭୋଗରେ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ତଥାପି, ପ୍ରକୃତରେ ମହାତ୍ମାମାନେ ଭିତରେ ଶୀତଳ ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ। ଯେପରି ଥମ୍ଭରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଥମ୍ଭ ଅଚଳ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ମନ ଅଚଳ ରହିଥାଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି, ସେ ସଂସାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଚଳନ୍ତି କିମ୍ବା ଅଚଳ ରହନ୍ତି, ଯେପରି ପାଣି ତଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ମନ ଜାଗୃତ ନୁହେଁ, ସେଠି ସଂସାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନ ରହିଥାଏ; ଯେଉଁଠି ମନ ଜାଗୃତ, ସେଠି ମୋହର ଖେଳ ତ୍ୟାଗ ନ କଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳିଥାଏ।