ଏକ ସୁନ୍ଦର ଦିନ, ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରଭା ଏବଂ ଶ୍ରୀରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଥିବା ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଣ, ତାଙ୍କର ଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭୂମିକୁ ପବିତ୍ର କରିଥିଲେ—ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ସେବେଳେ, ଭୃଗୁ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସ୍ମରଣ କର, ତୁମେ ଜାଗ୍ରତ; ଅଜ୍ଞାନୀ ନୁହଁ, ରଘୁକୁଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।” ଭୃଗୁଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ସେ ଜଣେ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ ଏବଂ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଧ୍ୟାନରେ ଖୋଲିଲା। ତାପରେ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦର ଚେହେରାରେ, ସେ ଶାନ୍ତ ଓ ଚିନ୍ତାଶୀଳ ଭାବରେ କହିଲେ, “ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଶକ୍ତିକୁ ଜୟ, ଯାହାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏହି ଭୋଗର ଜଗତ୍ଚକ୍ର ଘୂରୁଛି। ମୋର ପୂର୍ବଜନ୍ମ ଅସଂଖ୍ୟ ଓ ଅଜ୍ଞାତ; ଏହି ଅନେକ ଅବସ୍ଥା, ତାଙ୍କର ଅନୁଭୂତି ସହିତ, ଏବେ ଯଥାଯଥ ସ୍ମରଣରେ ଆସିଛି। ମୁଁ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ସଉଭାଗ୍ୟର ଭୋଗ କରିଛି, ଅସଂଖ୍ୟ ଅବସ୍ଥାର ଫଳ ଦେଖିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଗ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ। ମୁଁ ଧନ ସଞ୍ଚୟର ଦୁଃଖ ଓ ମୂଢତା ଦେଖିଛି, ଏବଂ ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ ଭାବେ ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଛି। ମନ୍ଦାକିନୀ ତୀରେ ଦେବତାମାନେ ଦିବ୍ୟ ପରିଜାତ ଫୁଲର ରଙ୍ଗ ଲାଗିଥିବା ସୁଗନ୍ଧିତ କ୍ଷୀର ଓ ଅନେକ ଭୋଜ୍ୟପଦ ଭୋଗ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ କାମଧେନୁ ବୃକ୍ଷ, ସୁନା ଲତା, ଓ ଉଚ୍ଚ ପାଳମ୍ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ, ଦେବବୃକ୍ଷର ଛାୟା ଓ ଫୁଲ ଭରିଥିବା ମେରୁ ପାହାଡ଼ରେ ଘୁରୁଥିଲେ। ଏହି ଜଗତରେ ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ ଯାହା ଭୋଗ କରାଯାଇନାହିଁ, କିଛି ଦେଖାଯାଇନାହିଁ, ଅପ୍ରିୟ କିମ୍ବା ପ୍ରିୟ, ସବୁ ଦେଖିଛି, ସବୁ ଜାଣିଛି। ଏବେ ସବୁ ଜାଣିବା ହୋଇଗଲା, ଦେଖିବା ହୋଇଗଲା, ଦୀର୍ଘ ଥକାନି ପରେ ଶାନ୍ତି ମିଳିଛି, ମୂଢତା ଦୂରିଗଲା। ତେଣୁ, ସେ କହିଲେ, “ଉଠ, ପ୍ରିୟ, ଚଳ, ମେରୁରେ ଯେଉଁ ଦେହ ରହିଛି, ସେଠାକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚଳ; ଏବେ ସେ ଶୁଷ୍କ ଲତାପରି ହୋଇଯାଇଛି। ଏଠି ମୋତେ କିଛି ଚାହିଁବା ନାହିଁ, କିଛି ତ୍ୟାଗ କରିବା ନାହିଁ; ମୁଁ କେବଳ ଭାଗ୍ୟର ଖେଳ ଦେଖୁଛି। ମୋ ମନ ଏକତାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ତେଣୁ ଲୋକପ୍ରିୟ କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କିଛି ପଛୁଆଇବି କାହିଁକି? ମୋର ମନର ମତ ଯେପରି ରହି, ମୁଁ ଏହି ସ୍ୱାଭାବିକ ଆଚରଣରେ ରହିବି।” ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସେମାନେ ଦୀରେ ଦୀରେ ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ମେଘମାଳା ଭିତରୁ ଗତି କରି, ସିଦ୍ଧମାର୍ଗରେ ସୁନାର ଗୁହା ଥିବା ମନ୍ଦରା ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ପାହାଡ଼ ତଳେ ଏକ ଶୁଷ୍କ ଦେହ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଦେହ ଥିଲା, ଏବଂ ତରଳ ପତ୍ରରେ ଢାକା ଥିଲା। ଭୃଗୁ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରିୟ, ଏହି ଶିଥିଳ ଦେହ ସେଇ, ଯାହାକୁ ତୁମେ କିଛିଦିନ ପୂର୍ବେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଭୋଗରେ ପାଳିଥିଲେ। ଏହି ହେଉଛି ସେ ମଦୋନ୍ମତ ଦେହ, ଯାହା ପାଇଁ ମେରୁ ଉଦ୍ୟାନରେ ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ଶେଯ୍ୟା ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ଏହି ହେଉଛି ସେ ମଦୋନ୍ମତ ଦେହ, ଯାହାକୁ ଦେବଙ୍ଗନାମାନେ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ କରିଥିଲେ, ଏବେ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଛି, କିଟପତଙ୍ଗଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚୁଇଁଖାଉଁ ହେଉଛି। ଏହି ଦେହ ସହିତ ମୁଁ ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନରେ ଖେଳିଛି; ଏବେ ସେ ଶୁଷ୍କ ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜର ହୋଇଯାଇଛି। ଦେବଙ୍ଗନାଙ୍କ ଅଙ୍ଗସ୍ପର୍ଶର ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ, ଚିତ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୋଗରେ ଲିନ ଥିଲା, ଏବେ ସେଇ ଚିନ୍ତା ନଥିଲେ ଦେହ ଏଠାରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି। ଏତେ ଭୋଗ ଓ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଚିନ୍ତାରେ ବନ୍ଧି ଥିଲୁ, ଏବେ କିପରି ଶାନ୍ତିରେ ଅଛ? ହେ ଦେହ, କେଉଁଠି ପଡ଼ିଗଲୁ, ଏଉଁ ତପସ୍ଯାର ଶୁଷ୍କତାକୁ କେଉଁଠି ଆଣିଲୁ? ଏବେ ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜର ହୋଇ, ମୋତେ ଚିନ୍ତା କରାଉଛ। ଏହି ଦେହ ସହିତ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରୁଥିଲି; ଏବେ ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜର ଦେଖି ଭୟ ଲାଗୁଛି। ଏକ ସମୟରେ ତାରାମାଳା ଭଳି ହାର ଛାତିରେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ଏବେ ଦେଖ, ପିପିଲିକା ତାହାକୁ ଚୁଇଁଖାଉଁ କରୁଛି। ଏହି ଦେହ, ଯାହାର ସୁନା ଅଭା ଦେବୀମାନେ ଆକର୍ଷିତ ହୁଅଥିଲେ, ଏବେ ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜର ହୋଇ ଉପହାସର ପାତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି। ମୋ ମୁହଁ ଖୋଲି ରହିଛି, ଚର୍ମ ତପସ୍ଯାରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି, ଅରଣ୍ୟ ପଶୁମାନେ ମୋ ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ ଦେଖି ଭୟଭୀତ। ଅତ୍ୟଧିକ ଶୁଷ୍କତାରେ, ମୋ ଲାଶର ଗୁହା ଉପଟି ଖସି, ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି, ଯେପରି ବିବେକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ମୋ ଦେହ ଅରଣ୍ୟରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ ପଡ଼ିଛି, ତାହା ଦେଖି ଯେଉଁମାନେ ଦେଖନ୍ତି ସେମାନେ ବିରାକ୍ତିରେ ପ୍ରେରିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଝୁଲିଯାଇଛି। ଶବ୍ଦ, ରୂପ, ରସ, ସ୍ପର୍ଶ, ଗନ୍ଧ ଆଦି ଚେଷ୍ଟାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ମୋ ଦେହ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଅଚଳ ସମାଧିରେ ଅଛି। ଯେତେବେଳେ ମନର ଭୂତ ଶାନ୍ତି ପାଏ, ଦେହ ଏପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିର ରାଜ୍ୟ ଭି ଦେଇପାରେନି। ଦେଖ, ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତିରେ, ସବୁ କୌତୁହଳ ଶେଷ; ଦେହ ଏଠି ସୁଖରେ ଅଛି, କଳ୍ପନାର ଜାଲରୁ ମୁକ୍ତ। ଦେହ ଗଛ, ଚଞ୍ଚଳ ମନର ବାନର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପୀଡିତ, ଏପରି ଜୋର ଚାଲିଛି, ଯେ ନିଜ ମୂଳକୁ ମଧ୍ୟ ଛେଦି ଦେଉଛି। ମନର ଅପସ୍ମୃତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ମୋ ଦେହ ହାଥୀ, ମେଘ କିମ୍ବା ସିଂହର ଭ୍ରମ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ; ଏହା ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ବିରାଜିତ। ମନଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ବ୍ୟତୀତ, ଯାହା ଶରତ୍କାଳୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଆଶା ଓ ମୂଢତାର କୁହୁଡି ଦୂର କରେ, ମୁଁ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ ଦେଖେନାହିଁ। ଯେମାନେ ମହାନ ଓ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଥିବା ଲୋକେ ମନଶୂନ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ପରମ ଆନନ୍ଦ ଓ ଭୋଗର ସୀମାକୁ ଛୁଇଁଛନ୍ତି। ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ମୁଁ ଏହି ଦେହକୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଦେଖୁଛି, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ, ନିରାମୟ, ଏହି ମନଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଦିନ ଭାର୍ଗବ ଅନେକ ଦେହକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଭୋଗ କରିଥିଲେ। ହେ ମୁନି, ଭୃଗୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଦେହରେ କ’ଣ ଅଦ୍ଭୁତ କିମ୍ବା ଶୋକ ଘଟିଥିଲା?—ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା ସେ ମହାନ ଅନୁଭୂତିର କଥା।