ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ବିସର୍ଜନର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଭାବରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ହୋଇ, ସଚେତନ ଓ ଦୃଢ଼ ମନସ୍କତା ସହିତ ଭୃଗୁ ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ଦୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, କାଳ, ସମୁଦ୍ରର ଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—“ସେହି ତୁମ ପୁଅ।” ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ “ଜାଗ” ବୋଲି ଶୁଣି, ଭାର୍ଗବ ନିଜ ସମାଧିରୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ବାହାରିଲେ, ଯେପରିକି ବିଜୁଳିର ଗର୍ଜନରେ ପକ୍ଷୀରାଜ ଉଠିଯାଏ। ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି ବେଳେ ସେ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦୁଇଜଣ ବଳଶାଳୀ କାଳଭୃଗୁ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାସାଥିରେ ଦେଖାଦେବା ପରି ଉଜ୍ୱଳ ଅଭା ନେଇ ବସିଛନ୍ତି। ସେ କଦମ ଲତାର ଝୁପୁଡିରୁ ଉଠି, ଏହି ଦୁଇଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୋଭନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହରି ଓ ହରଙ୍କ ମିଳନ ପରି ଦେଖି, ନମସ୍କାର କଲେ। ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଶୁଭେଚ୍ଛା ଅଦାନ-ପ୍ରଦାନ କରି, ପାହାଡ଼ର ଶିଳା ଉପରେ ବସିଲେ—ଏହା ମେରୁଶୃଙ୍ଗରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ହରାଙ୍କ ବସିବା ପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦୃଶ୍ୟ। ତା’ପରେ ଦୌତ୍ୟ ନଦୀକୂଳରେ ବସିଥିବା ଶାନ୍ତତପସ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୃଦୁ ଓ ମଧୁର କଥାରେ କହିଲେ, “ଆଜି ଆପଣମାନେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ଏମିତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଛି, ଯେପରିକି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଉଷ୍ଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାସାଥିରେ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ। ମୋ ମନର ମୋହ, ଯାହାକୁ ଶାସ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ପାଠାଦି ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳିଲା ନାହିଁ, ଏବେ ଆପଣମାନେ ଦେଖି ହୃଦୟରୁ ଅପସାରିଗଲା। ଶୁଦ୍ଧ ଅମୃତର ଅନ୍ତଃସ୍ରାବ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ଯେପରି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦେଉଛି। ଆପଣମାନେ ଦୁଇଜଣ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ, ଏହି ଭୂମିକୁ ପବିତ୍ର କରିଛନ୍ତି—ଏହା ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ପରି। ଏପରି କହିବା ପରେ, ଭୃଗୁ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପୁଅକୁ କହିଲେ—“ନିଜକୁ ସ୍ମରଣ କର; ତୁମେ ଜାଗୃତ, ଅଜ୍ଞାନୀ ନୁହଁ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।” ଭୃଗୁଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରଣରେ, ସେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ଧ୍ୟାନରେ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଲେ। ଏବେ, ଚମତ୍କୃତ ମୁହଁ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ, ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ କହିଲେ— “ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ନିୟମରେ ଚଳିଥିବା ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଭାଗ୍ୟଶକ୍ତିର ଜୟ ହେଉ। ମୋର ପୂର୍ବଜନ୍ମ ଅସଂଖ୍ୟ ଓ ଅଜ୍ଞାତ, ଏହି ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥିତିଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ଯଥାଯଥି ମନେ ପଡ଼ୁଛି। ମୁଁ ଅନେକ କ୍ରୀଡ଼ା, ଅପୂର୍ବ ଭାଗ୍ୟ ଓ ଅନେକ ବିଭିନ୍ନ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରିଛି, ଯାହା କାଳପ୍ରଭୃତି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ। ଧନ ଆର୍ଜନର ଦୁଃଖଦ ଚେଷ୍ଟା ଓ ମୋହ ଦେଖିଛି, ଏବଂ ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ନ ଭୋଗି, ଭ୍ରମଣ କରିଛି। ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟରେ ଦେବତାମାନେ ଦିବ୍ୟ ପଦ୍ମ ଫୁଲର ରଙ୍ଗ ମିଶିଥିବା ସୁଗନ୍ଧିତ ଦୁଧ ଓ ଅନେକ ପଦାର୍ଥ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ କାମନାତ୍ମକ ଚୟନ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଲତା, ଉଚ୍ଚ ତାଳ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ପ୍ରଶାନ୍ତ ଛାୟା ଓ ଫୁଲ ତଳେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ଯାହା ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ବା ଦେଖିବାକୁ ଥିଲା, ମନର ପସନ୍ଦ କିମ୍ବା ଅପସନ୍ଦ, ଏଠାରେ କିଛି ବାକି ନାହିଁ। ଏବେ ସବୁ ଜାଣିବାକୁ ଥିବା ଜିନିଷ ଜାଣି ଶେଷ, ଦେଖିବାକୁ ଥିବା ସବୁ ଦେଖି, ଦୀର୍ଘ କ୍ଲାନ୍ତି ପରେ ଶାନ୍ତି ଲାଗିଛି, ମୋହ ଅପସାରିଗଲା। ଚଳ, ପ୍ରିୟ, ଚଳି ମନ୍ଦରା ପାହାଡ଼ରେ ରହିଥିବା ସେଇ ଶରୀରକୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉ, ଯାହା ଏବେ ଶୁଷ୍କ ଲତା ଭଳି ଶୁଖିଯାଇଛି। ଏଠାରେ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, କିମ୍ବା କିଛି ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ; ମୁଁ କେବଳ ଭାଗ୍ୟର ମାୟା ଦେଖି ଭ୍ରମଣ କରୁଛି। ମୋର ମନ ଏକତାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଥିବାବେଳେ, କାହିଁକି ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ରାସ୍ତାକୁ ଅନୁସରଣ କରିବି? ମୋର ମନରେ ଯେଉଁ ମତ ଅଛି, ସେ ଅଛି; ମୁଁ କେବଳ ସ୍ୱାଭାବିକ ଆଚରଣରେ ଲିନ। ଏପରି ଭାବେ ସେମାନେ ଦୀରେ ଦୀରେ ଆକାଶକୁ ଉଠି, ମେଘମାଳା ମଧ୍ୟରୁ ଗଲେ ଓ ସିଦ୍ଧମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗୁହା ଥିବା ମନ୍ଦରା ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଇ ପାହାଡ଼ ତଳର ମାଠରେ, ଭାର୍ଗବ ଏକ ଶୁଷ୍କ ଦେହ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଶରୀର ଥିଲା, ଓ ତରଳ ପତ୍ରରେ ଢାକା ଥିଲା। ସେ କହିଲେ—“ପ୍ରିୟ, ଏହି ଶିଥିଳ ଦେହ ହେଉଛି ସେଇ, ଯାହାକୁ ତୁମେ ପୂର୍ବେ ସୁଖ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପାଳନ କରିଥିଲେ। ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ମଦୋନ୍ମତ ଶରୀର, ଯାହା ପାଇଁ ମେରୁ ଉଦ୍ୟାନରେ ମନ୍ଦାର ଫୁଲର ଶୟନ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ମଦୋନ୍ମତ ଦେହ, ଯାହାକୁ ଦେବକନ୍ୟାମାନେ ଲାଡ଼ିଲେ, ଏବେ ମାଟିରେ ପଡ଼ି ଗୋଡ଼ିଆ ପୋକର ମୁହଁରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି। ଏହି ଦେହ ସହିତ ମୁଁ ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ କ୍ରୀଡ଼ା କରିଥିଲି; ଏବେ ସେ ଶୁଷ୍କ ଅସ୍ଥିର ଢାଞ୍ଚା ହୋଇଯାଇଛି। ଦେବୀଙ୍କ ଅଙ୍ଗସ୍ପର୍ଶ ଓ ଉଚ୍ଚତମ ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ ମନସ୍କତାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ଏହି ଦେହ ଏଠାରେ ଶୁଖିଯାଇଛି। ସେଇ ବିଭିନ୍ନ ଉପଭୋଗ ଓ ଅବସ୍ଥାରେ ତୁମେ ମନକୁ ବନ୍ଧି ରଖିଥିଲ, ଏବେ କେମିତି ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁଛ? ହାୟ, ଦେହ, କେଉଁଠି ତୁମେ ପଡ଼ିଛ? ଏପରି ତପସ୍ୟାର ଶୁଷ୍କତାରେ ଏବେ ଅସ୍ଥିର ଢାଞ୍ଚା ହୋଇ ମୋତେ ଚିନ୍ତା କରାଉଛ। ଏହି ଦେହ ସହିତ ମୁଁ ଏକାଳେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥିଲି; ଏବେ ଅସ୍ଥିର ଢାଞ୍ଚା ହୋଇଯାଇ, ମୁଁ ତାହାକୁ ଦେଖି ଭୟ ପାଉଛି। ଏକାଳେ ତାରାମାଳା ସଦୃଶ ହାର ମୋର ବକ୍ଷ ଶୋଭାଇଥିଲା; ଏବେ ଦେଖ, କିପରି ପିପିଲିକାମାନେ ସେଠାରେ ବିଲ ଖୋଦୁଛି। ମୋ ଦେହ, ଯାହାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଭା ଦେଖି ରମଣୀମାନେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଉଥିଲେ, ଏବେ ଦେଖ, ସେ ଅସ୍ଥି ଢାଞ୍ଚା ହୋଇ ଉପହାସର ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଛି। ମୋ ମୁହଁ ଫାଟିଯାଇଛି, ତପସ୍ୟାର ତାପରେ ଚର୍ମ ଶୁଖିଯାଇଛି, ଏହି ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ ଦେଖି ଜଙ୍ଗଲର ପଶୁମାନେ ଡରୁଛନ୍ତି। ଅତି ଶୁଷ୍କତାରେ, ମୋର ମୃତଦେହର ଗୁହା ଉପସ୍ଥାନ ଏମିତି ଚମକୁଛି, ଯେପରିକି ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ। ମୋ ଦେହ ଏପରି ଶୁଖି ଜଙ୍ଗଲରେ ଚିତାରେ ପଡ଼ି ଅଛି, ତାହାର ଶୂନ୍ୟତା ଦେଖି ଯେଉଁମାନେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ବିରାକ୍ତି ପ୍ରେରଣା ପାଆନ୍ତି, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଝୁଲିଯାଇଛି।