ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଅଦ୍ଭୁତ ନାଟକର ସମସ୍ତ ପଦକ୍ରମ ଏକ ଅପାର, ଅମାପ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ଦୂରେ ରଖିଛି, ଯାହାଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ କେବଳ କାଳ ମାପିପାରିନାହିଁ। ସେଠାରେ, ସେ ନିଜ କ୍ରୀଡାରେ ଲିନ୍ନ, ଅନେକ ଭ୍ରମିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଜଗତ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ଶିକାରକ୍ଷେତ୍ର ଭଳି ହୋଇଯାଏ। କେଉଁଠି ଅଗ୍ନିର ଅନ୍ତସ୍ଥଳ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଶୁଭ୍ର ପଦ୍ମ ଉଦିତ ହୁଏ, କେଉଁଠି ଏକ ଆନନ୍ଦମୟ ଖେଳର ହ୍ରଦ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା କାଳାନ୍ତର ମହାସାଗର ଭଳି। ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କଟୁ ଓ ଲୁଣ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ବୃଦ୍ଧ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ। ଏଠାରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି, ସମସ୍ତ ମାତୃମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ, ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ନରୀ-ଓଲା ଭଳି, ମନୁଷ୍ୟ ହରିଣମାନେ ଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ। ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କର ହସ୍ତତଳରେ, ପୃଥିବୀ ଏକ ରସମୟ ପାନପାତ୍ର, ଯାହା ଶିରିଷ ଓ କମଳ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏଠି ଏକ ବିରାଟ୍ ସିଂହ, ବାହୁ ଶୃଙ୍ଖଳାର ଖଞ୍ଜରେ ଗର୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଖେଳର ଉଲ୍ଲାସରେ ପ୍ରିୟ ପକ୍ଷୀ ଭଳି। ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ତିନି ଚୂଣା ଭଳି ମଧୁର, ଶୁଦ୍ଧ ଶରଦ ଆକାଶର ଅଭା ଭଳି ପ୍ରଭାମୟ, ସେଇ ଦେବ, ମହାକାଳ, ଏଠି ଖେଳର କୋଇଳୀ ଭଳି। ଏହି ଦେହ ସଦା ଗର୍ଜନ କରେ, ଦୁଃଖର ବାଣ ଛାଡ଼ି ଦିଏ, 'ଅବିଧାନ' ନାମକ ଧନୁଷ୍ଧାରୀ ଭଳି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ନିର୍ଗୁଣ ଶକ୍ତି କମ୍ପିତ। ଏହି ଶକ୍ତିର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୀଳା ସହିତ, ଏହି ବୟସ୍କ, ଲୁହା, ଅସ୍ଥିର ବାନର—ଏଠି କାଳ—ନିଜ ଦେହକୁ କମ୍ପିତ କରେ। ଏଠି, ଏହି କଠିନ ଆନନ୍ଦର ମଧ୍ୟରେ, ଆଉ ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଜଗତ ତାକୁ ଭାଗ୍ୟ ଓ କାଳ ବୋଲି ମାନେ, ଏହି ଦୁଇଁ କଥା କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। କାର୍ଯ୍ୟ ମାନେ କେବଳ କ୍ରିୟା ଛଡ଼ା କିଛି ନୁହେଁ, ଏହାର ସ୍ୱଭାବ କେବଳ ତାହାର ନିଜସ୍ୱ କମ୍ପନ; ଏଠି କୌଣସି ଇଚ୍ଛିତ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହି କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସଦା ଦୁର୍ବଳ ଓ ଉତ୍ପୀଡ଼ିତ, ତାପରେ ତୁଷାର ଭଳି ଗଳିଯାନ୍ତି। ଏଠି ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଜଗତର ଭୋଗକ୍ଷେତ୍ର, ସେଠି ସେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି। ତୃତୀୟ, ଭୟଙ୍କର 'ମୃତ୍ୟୁ' ନାମ ଧାରଣ କରି, ଖପର ଧାରୀ ଦେହରେ, ଭାଗ୍ୟ ଜଗତରେ ମଦମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ନୃତ୍ୟ କରେ। ମୃତ୍ୟୁ ସଦା ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା, ଭାଗ୍ୟ ଦେବୀ ସହିତ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ଏହି ସମସ୍ତ ନାଟକର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରେମୀ। ଅବଶିଷ୍ଟ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ଶୁଭ୍ର, ଗଙ୍ଗାଧର, ଏହି ଦୁଇଁ, ତିନି ରୂପରେ, ସଂସାର ଚେଷ୍ଟାର ଉରସ୍ଥଳରେ ଜନୈଉ ଭଳି ଅଲଙ୍କୃତ, ସୂତ୍ର ଓ ନିର୍ସୂତ୍ର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ, ହସ୍ତମୂଳରେ ସୁନା ଚୂଡ଼ା, ହସ୍ତରେ ଖେଳର କମଳ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଦିବ୍ୟ କମଳ-ହୃଦୟ ଅଲଙ୍କାର ଭଳି ଶୋଭିତ। ତାଙ୍କର ଦେହ ତାରା ଓ ଜଳବିନ୍ଦୁରେ ଅଲଙ୍କୃତ, କମଳ ଘୂର୍ଣ୍ଣିର କମ୍ପିତ ପାତ୍ରରେ, ଏକମାତ୍ର ସାଗର ଜଳରେ ଧୋଇଯାଇଛି—ଏକ ଆକାଶ, କେବଳ ଆକାଶ। ଏପରି ରୂପ ସାମ୍ନାରେ, ଭାଗ୍ୟ ସଦା ଆକାଂକ୍ଷାରେ, ଅବିରତ ଉତ୍ସାହରେ, ଅନନ୍ତ ଆରମ୍ଭ ସହିତ ନୃତ୍ୟ କରେ। ଏହି ଜଗତ ମଣ୍ଡପରେ, ନୃତ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିବା, ଅସ୍ଥିର କମ୍ପନର ଦେହ, ଘଟଣାର ଆସିଯିବା-ଯିବାରେ ସଦା ଚଞ୍ଚଳ। ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗର ଶୋଭା ଅନ୍ୟ-ଅନ୍ୟ ଲୋକମାଳା, ବିଶାଳ କେଶମୁକୁଟ ଆକାଶରୁ ପାତାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବିଛି। ନରକର ଗୁଞ୍ଜନର ପାୟଲ, ଦୁଷ୍କର୍ମର ସୂତ୍ରରେ ଗଠିତ, ତାଙ୍କର ପାତାଳ ଚରଣରେ କମ୍ପିତ। ତାଙ୍କର ଭାଲର କାଳି ଚିହ୍ନ ହେଉଛି କର୍ମର ମିତ୍ର, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଦ୍ୱାରା ରାତିରେ ଭାଲବନ୍ଧରେ ଅଙ୍କିତ। କାଳୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଯୁଗାନ୍ତରେ କ୍ରିୟାଶୀଳ, ଏହି ଦେବୀ ଆଉଥରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଶୃଙ୍ଗରୁ ଶୃଙ୍ଗରେ ଅନୁରଣିତ। ତାଙ୍କ ପଛରେ, ଚଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଯୁବା ରଥମାନେ ମୟୂରପିଛ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଚମକୁଛି। ତାଙ୍କର ଚୁଲି ଶରଦ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ପରି ଖୁଲିଯାଇଛି, ମଣ୍ଡାର ଫୁଲ ଓ ଗୌରୀର ଚାମର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ହଲ୍ଲା କରାଯାଉଛି। ସେ ଭୈରବ ଉଦରାକୃତ ଢୋଳ ନାଚର ଧ୍ୱନି ଉପରେ ନାଚନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେହରୁ ନିଆଯାଇଥିବା ଖପର ପାତ୍ର ଝଙ୍କାର କରେ, ଯାହାର ହଜାର ଛିଦ୍ର। ଆକାଶ ମୃତଦେହ ଓ ଗଦା ଭାଙ୍ଗା ଟୁକୁଡ଼ାରେ ଭରିଯାଇଛି; ସେ ନିଜେ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ଘନ ମେଘ ପରି କଳା ଦେଖାନ୍ତି। ସେ କମଳ ମାଳା ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମୁଣ୍ଡ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ, ମହାୟୁଗର ନୃତ୍ୟରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଢୋଳ ଗର୍ଜନ ଓ କମଳ ହ୍ରଦ ଘୂର୍ଣ୍ଣିର ଶବ୍ଦରେ, ଯୁଗାନ୍ତରେ ଟୁମ୍ବୁରୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଯାନ୍ତି। ଅନ୍ତେ, ମୃତ୍ୟୁ ନୃତ୍ୟ କରିଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ତଳୱାର ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳ ପରି ଚମକୁଛି, ଚୁଲି ତାରା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତିରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ଆକାଶର ପଖ ମୁକୁଟ ଧରିଛନ୍ତି। ଏକ କାନର ଲତିରେ ହିମବତ୍ ପର୍ବତ ଅଳଙ୍କାର, ଅନ୍ୟ ଲତିରେ ମହାମେରୁ ସୁନା ଅଳଙ୍କାର। ଏଠି, ଝୁଲୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗାଲରେ ଚମକୁଛି; ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ମାଳା ମାନେ କଟିରେ ଭୂଷଣ ଭଳି ଘେରିଛି। ଏଠି-ଏଠି ଚମକୁଥିବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଏକ ଅଳଙ୍କାର ବନ୍ଧ ଭଳି, ମେଘ ଚାଦର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଗଦା, ଶୂଳ, ତ୍ରିଶୂଳ, ଶକ୍ତି, ଭିନ୍ନ ଶସ୍ତ୍ର, ଏହି ସମସ୍ତ ଏକ ମୃତ୍ୟୁ ଦୂତ ଭଳି, ଜଗତର କ୍ଲାନ୍ତ ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ପାଇଁ ସଜିଛି। ସଂସାରିକ ବନ୍ଧନର ଦୀର୍ଘ ପାଶରେ, କାଳ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ମହା ସର୍ପ ଶେଷ ମାଳାରେ ଗଠିତ ଅଲଙ୍କାର ଭଳି। ସେ ଜୀବନ୍ତ ମଣି ପୋକର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରେଖାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସପ୍ତ ସାଗର ଚୂଡ଼ା ତାଙ୍କର ହସ୍ତ ଭୂଷଣ। ସଂସାରିକ ବ୍ୟବହାରର ମହା ଚକ୍ରବାତ, ସୁଖ ଦୁଃଖର ଅନୁକ୍ରମଣା, ଧୂଳିରେ ଭରିଥିବା, ରାତି ପରି ଅନ୍ଧକାର—ଏହି ତାଙ୍କର ଦେହର ରେଖା ଭଳି ଜଗମଗାଏ। ଏପରି ଭାବରେ, ଯୁଗାନ୍ତରେ, ଭୟଙ୍କର ନୃତ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଲୀଳାକୁ ସଂକୋଚିତ କରି, ସମସ୍ତ ଜଗନ୍ନାଥ ସହିତ ଏହି ନାଟକକୁ ଶେଷ କରନ୍ତି।