ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଏହି ଦୁନିଆର ମଧ୍ୟରେ, କିଛି ଜଣେ ଲୋକ ଅପନା ମନର ଭ୍ରମକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଜଗତର ଉଚ୍ଚତା ଓ ନିମ୍ନତାକୁ ଦେଖି, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ଏଠାରେ ଉଡ଼ି ଘୁଞ୍ଚିବା ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଚରଣ କରିଛନ୍ତି—ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନର ଭଳି ଦିବ୍ୟ ଜୀବ। ଅନ୍ୟ ଦିକରେ, କିଛି ଲୋକ ଲକଡ଼ି ଓ ଦିୱାଲ ଭଳି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ମନର ଭ୍ରମ ଅପରିଣତ ରହିଛି, ସେମାନେ ଅଚଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି; ଏମାନେ ବିଷୟରେ ଅଧିକ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଏଠାରେ ସ୍ୱ-ଜ୍ଞାନରେ ଜାଗୃତ ହେଉଥିବା ଜୀବମାନେ ପାଇଁ, ଏଠାରେ ପ୍ରଚଳିତ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନେ ଲେଖିଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ମନକୁ ଉଚିତ ଭାବେ ଉନ୍ମୁଖ କରିଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ନିଜର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ସତ୍ୟରେ ଜାଗୃତ କରିଛନ୍ତି ଓ ଅପରାଧକୁ ଶେଷ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ପବିତ୍ର ହୋଇ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନ୍ୱେଷଣରେ ଲଗିଥାଏ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରର ଗଭୀର ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ମନର ଭ୍ରମ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ରାତିର ଅନ୍ଧାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରେ ଚଳିବା ସମୟରେ ହଟିଯାଏ। ଯଦି ମନ ଭ୍ରମରେ ଅବିନଶ୍ୱ ରହିଥାଏ, ସେ କେବଳ ଭ୍ରମ ପାଇଁ ଅଛି, ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଏହା ମିଷ୍ଟ ଭଳି ଢାକି ଦେଉଥାଏ, ଭୂତ ଭଳି ଘୁଞ୍ଚିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ମହାମୁନି, ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ପାଇଁ ମନ ହିଁ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ପାତ୍ର—ମାଂସ ଦେହ ନୁହେଁ। ଏହି ମାଂସ ଓ ହାଡ଼ର ଏକାଠି ଦେହ, ଯାହା ଦୃଶ୍ୟମାନ ଏହି ଭୌତିକ ଜଗତର, ଏହାକୁ ମନର ପ୍ରତିଫଳନ ବୋଲି ଜାଣ; ଦେହ ଅନ୍ତିମ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁନି, ତୁମ ପୁଅ ମନ ଓ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଯାହା କରିଥିଲେ, ଏହାର ଫଳ ସେ ତୁରନ୍ତ ମିଳିଛି; ଏଥିରେ ଆମେ ଦୋଷୀ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ନିଜର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଚାଲିଥାଏ, ସେମାନେ ନିଜର କର୍ମର ଫଳ ମିଳିଥାଏ; ଏଥିରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଏଜେନ୍ସି ନାହିଁ। କେଉଁଠି ଏହି ଜଗତରେ ଏମିତି କିଏ ଅଛି, ଯିଏ ନିଜର ମନର ଉନ୍ମୁଖତା ବିନା କିଛି କରିପାରିବ? ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନରକର ସମସ୍ତ ଉପଭୋଗ, ଏହି ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ମନର ପ୍ରବାହ; ଏହାର ଫଳ ହେଉଛି ଅନିୟମ ଓ ଦୁଃଖ। ଅଧିକ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଆସ, ମହାମୁନି, ଚଳ, ଆମେ ତୁମ ପୁଅ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ସେଠିକୁ ଯିବା। ସେ ମନଦେହ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅନୁଭବ କରି, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର ସଂଯୋଗରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଉଛି। ପ୍ରାଣବାୟୁ ମନ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର ଫଳକୁ ନେଇ, ବର୍ଷା ଭଳି ହୋଇ, ପୁରୁଷରେ ପୁରୁଷତ୍ୱ ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ। ଏପରି କଥା କହି, ଶ୍ରୀମାନ୍ କାଳା, ଜଗତର ଚଳାଚଳକୁ ହସି ଦେଖି, ଭୃଗୁଙ୍କୁ ହାତ ଧରି ନେଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣକୁ ନେଇଥାଏ। ଶାନ୍ତ ସ୍ୱରେ କହିଲେ, "ବେଶ, ତୃତିୟ ଭାଗ୍ୟର ବ୍ୟବସ୍ଥା କିମିତି ଅଦ୍ଭୁତ!" ଏହା କହି, ଭୃଗୁ ପୂର୍ବ ପାହାଡ଼ରୁ ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଉଠିଲେ। ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଏକଠି ଉଠି, ଦୁଇ ମୂଲ୍ୟବାନ ଆଲୋକର ଭଣ୍ଡାର ଭଳି ଚମକି, ତମାଳ ଗଛର ଘନ ଝୁପ ମଧ୍ୟରେ ଅପୂର୍ବ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ; ଏହି ଦୁଇଜଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଏକଠି ଉଦୟ ହୋଇ, ମେଘ ଓ ଜଳରେ ଭରିଥିବା ଆକାଶରେ ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ସଜାଗ ହେଲେ। ମୁନିଙ୍କ କଥା ପରେ ଦିନ ସାଂଜ କୁ ଆସିଗଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା। ସଭାରେ ସମସ୍ତେ ନମସ୍କାର କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଅନୁଗତ ହୋଇ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ପାହାଡ଼ରୁ ଅବତରଣ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଦିବ୍ୟ ଜୀବମାନେ, ଅପୂର୍ବ ଚମକରେ ମନ୍ଦାର ଲତାର ଝୁପ ମଧ୍ୟରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି। ଦିବ୍ୟ ନାରୀମାନେ ଲତାର ଉଠି, ଲତା ଚୂଡ଼ା ଓ ଝୁଲାରେ ଖେଳୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ହରିଣ ଭଳି ନିର୍ମଳ, ଚକ୍ଷୁ ଲୋଟସ ଭଳି ଆକର୍ଷଣୀୟ। ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ସିଂହମାନେ ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ ଖଣ୍ଡରେ ବସିଛନ୍ତି, ଶକ୍ତିର ଅବତାର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ତିନି ଜଗତକୁ ଉଦାସୀନ ଭାବରେ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ହାତ ତାଲ ଓ ଲତା ତଣ୍ଡରେ ରଖି, ଦେଖିଲେ ହାତୀମାନେ ମଦରେ ଅଳସ, ଅଭିମାନର ଅବତାର ଭଳି ଉପସ୍ଥିତ। କମରାମାନେ ଫୁଲର ରଙ୍ଗ ଓ ପବନରେ ଲାଲ ହୋଇ, ତାଲ ଉଡ଼ିଉଡ଼ି ଭୂମିରେ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ରେ ଚଳିତ। ମଧୁମକ୍ଷିମାନେ ଫୁଲର ବର୍ଷାରେ ଶିବିର ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି, ସର୍ଜ ଓ ଖଜୁରୀ ଗଛର ଶାଖାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛନ୍ତି। ମନ୍ଦିଲା ମୁଖରେ ଖଣିଜ ରଙ୍ଗ ଲାଗିଥିବା ବାନରମାନେ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ କରି, ଫଳ ଫିଙ୍ଗି ଏକାପରେ ରୀଡ଼କୁ ଜୟ କରୁଛନ୍ତି। ପାହାଡ଼ ଝାଡ଼, ଗୁହା ଓ ରାଜପାଳି ଲତାର ଛାୟାରେ ଲୁଚିଥିବା, ଏଠି ଦିବ୍ୟ ନାରୀମାନେ ମନ୍ଦାର ଫୁଲରେ ସଜି, ସାଧିତ ଜୀବମାନେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି। ଖଣିଜ ତରଳ ଓ ମେଘ ଶୀଟରେ ଢାକିଥିବା ତଟ, ମନୁଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପର୍ଶ୍ୟ, ଏହି ବୌଦ୍ଧ ମୁନିମାନେ ଭଳି ଯେଉଁମାନେ ସଂସାର ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି। ଯାସ୍ମିନ ଓ ମନ୍ଦାର ଫୁଲର ଝୁପ ଦ୍ୱାରା ତରଙ୍ଗ ବନ୍ଧିଥିବା ନଦୀ, ଏପରି ଦେଖାଯାଉଛି ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ତାକୁ ଆପଣ ଦଖଳ କରିଛି, ବସନ୍ତର ତାଜା ରୂପରେ ଶୋଭିତ। ପବନରେ ହଳିଥିବା ଗଛ, ଫୁଲର ଭାରରେ ଶାଖା ଅଳସ, ମଧୁ ପାଇ ଏକାଠି ହୋଇ, ମଧୁମକ୍ଷିମାନେ ଚଞ୍ଚଳ ଚକ୍ଷୁରେ ତାଲ ଘୁଞ୍ଚିବା। ପାହାଡ଼ର ରାଜାର ଅପୂର୍ବ ଶୋଭା ଦେଖି, ଦୁଇଜଣ ଏଠାଠି ଘୁଞ୍ଚିବା କରି, ନଗର ଓ ଗ୍ରାମରେ ଶୋଭିତ ଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ସେମାନେ ଫୁଲରେ ତରଙ୍ଗ ଖେଳୁଥିବା ଏକ ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୁନ୍ଦର, ଯେପରି ଫୁଲର ଏକ ଗଠନ। ତାପରେ, ଏହି ତଟରେ, ଭୃଗୁ ଦେଖିଲେ ଏକ ଯୁବକ, ଯିଏ ନିଜର ପୂର୍ବ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି। ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶାନ୍ତ, ଧ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥିତ, ମନ ଅଚଳ ଓ ଅନୁନ୍ଦୋଳିତ, ଦୀର୍ଘ କଳି ଅଳସ ଅବସ୍ଥା ପରେ ବିସ୍ରାମ ପାଇଥିବା ପରି। ସଂସାରର ଅନେକ ଚଳାଚଳ, ଅନନ୍ତ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା, ଏବେ ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତନରେ ଦେଖାଯାଉଛି—ଏହି ଦୀର୍ଘ ଉପଭୋଗ ପରେ ଏହାକୁ ଦୀର୍ଘ ଅବହେଳା କରିଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ଚଳାଚଳ ଏକ ଅତି ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ପରେ ଅଚଳ ହୋଇଯାଇଛି; ଅନନ୍ତ ସଂସାର ଘୂର୍ଣ୍ଣନର ଅତିରିକ୍ତ ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା।