ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସର ତୁଳିକା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଏକ ପବନର ଚଞ୍ଚଳତା ପରି ଅନେକ ଭାବରେ ହର୍ଷିତ, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଶୋଷିତ ଓ ପୁନର୍ବାର ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି କେହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର, ହରି, ହରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପରି; କେହି କେହି ସାମାନ୍ୟ ମାୟାରେ ଆବୃତ—ସାପ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଦେବତାମାନେ। କେହି ଅତି ଗଭୀର ମାୟାରେ ଅଛନ୍ତି—ଗଛ ଓ ଘାସ ପରି; ଅନ୍ୟମାନେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ କୀଟ ଓ ପୋକାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। କିଛି ଜଣେ ଘାସର ତୁଳିକା ପରି ଦୂରେ ଭାସିଯାଆନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମର ମହାସାଗରରୁ ଦୂରେ; ସେମାନେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଠିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିନାହାନ୍ତି, ସାପ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପରି। କିଛି ଜଣେ ସମୁଦ୍ର କୂଳକୁ ଦେଖି କ୍ଲାନ୍ତିରେ ବିମୂଢ଼; ଜନ୍ମ ଓ ଅଜନ୍ମ, ସମସ୍ତେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ମୃତ୍ୟୁର କ୍ରୂର ନଖରେ ଆବୃତ। ଅନ୍ୟମାନେ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ମହାସାଗରର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ପହଞ୍ଚି, ହରି, ବ୍ରହ୍ମା, ହରା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଦୁଃଖର ଅତିକ୍ରମ କରି କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି। କିଛି ଜଣେ ସାମାନ୍ୟ ମାୟାରେ ବ୍ରହ୍ମସାଗରରେ ବସିଛନ୍ତି, ଏହାରେ ନିର୍ଭର କରି, ଅଦୃଶ୍ୟ କାମନା ଓ ରୋଗର ବନ୍ୟାରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ। କିଛି ଜଣେ ଭବିଷ୍ୟତ ଜନ୍ମର ତରଙ୍ଗ, କିଛି ଅଗଣିତ ଜନ୍ମ ଭୋଗ କରିସାରିଛନ୍ତି; ଅନ୍ଧକାର ଆଲୋକରେ ଅବସ୍ଥିତ ଜୀବମାନେ ଅନୁର୍ବର। କିଛି ତଳୁ ଉପରକୁ, କିଛି ତଳୁ ବଡ଼ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଆନ୍ତି; କିଛି ବେଶି ଉଚ୍ଚକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ତଳକୁ ତଳକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା, ଅନେକ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପରମ ଅବସ୍ଥାର ସ୍ମୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ପରମ ଅବସ୍ଥାର ଜ୍ଞାନ ହେଲେ, ଏହା ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ଯେପରି ଓଷଧିର ବେଦନା ପକ୍ଷୀର ନାମ ସ୍ମରଣରେ ଅପସାରିଯାଏ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଯେମାନେ ମନର ମାୟାକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଜଗତର ଉଚ୍ଚ ଓ ତଳ ଦେଖି ଏଠାରେ ମୁକ୍ତ ଭାବେ ଘୁରୁଛନ୍ତି—ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନରମାନେ। ଅନ୍ୟମାନେ କାଠ ବା ଦେୱାଲ ପରି ନିଷ୍କ୍ରିୟତାରେ ବସିଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ମାୟା ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି—ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କ'ଣ ଚିନ୍ତା କରିବି? ଏହି ଜଗତରେ, ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ଉନ୍ମୁକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ ପ୍ରଚଳିତ ଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ଲେଖାଯାଇଛି, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବାକୁ ସମର୍ଥ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ ଜାଗୃତ ଏବଂ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଶେଷ, ସେମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ପବିତ୍ର ହୋଇ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନ୍ୱେଷଣରେ ଲଗିଥାଏ। ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗଭୀର ଚିନ୍ତନରେ ମନର ମାୟା ଗଳିଯାଏ, ଯେପରି ରାତିର ଅନ୍ଧକାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟରେ ଅପସାରିଯାଏ। ଏକ ଗଳିନଥିବା ମନ କେବଳ ଭ୍ରମ ପାଇଁ ଅଛି, ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଏହା ଧୂମ୍ର ପରି ଢାକିଦିଏ, ଭୂତ ପରି ଘୁରେ। ମହାମୁନି, ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ପାତ୍ର କେବଳ ମନ; ମାଂସର ଦେହ ନୁହେଁ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ମାଂସ ଓ ହାଡ଼ର ଦେହ, ଏହାକୁ ମନର ପ୍ରତିଫଳନ ଭାବରେ ଜାଣ; ଦେହ ଏକ ପ୍ରମାଣିକ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁନି, ତୁମର ପୁଅ ଯାହା କରିଥିଲେ, ମନ ଓ ଦେହ ଦ୍ୱାରା, ସେହି ଫଳ ସେ ତ୍ୱରିତ ପାଇଛି; ଏଠାରେ ଆମେ ଦୋଷୀ ନୁହେଁ। ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଜଣେ ନିଜର ସ୍ଵଭାବ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେହି ଫଳ ସେମାନେ ପାଆନ୍ତି; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କାହାରୋ ଏଜେନ୍ସି ନାହିଁ। ଏହି ବିଶ୍ୱରେ କିଏ ଏପରି କିଛି କରିପାରିବେ, ଯାହା ନିଜର ମନର ପ୍ରବୃତ୍ତି ସହ ନାହିଁ? ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନରକର ସମସ୍ତ ଭୋଗ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଆକାଂକ୍ଷା, ଏସବୁ କେବଳ ନିଜର ମନର ପ୍ରବାହ; ଏହାର ଫଳ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଦୁଃଖ। ଏଠାରେ ଅଧିକ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଉଠ, ମହାନଭାବ, ଚଳ, ଆମେ ତୁମ ପୁଅ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛି, ସେଠାକୁ ଯିବା। ମନସ୍ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅନୁଭବ କରି, ଶୁକ୍ର କ୍ଷଣେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର ସଂଯୋଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ବିସ୍ଥାପିତ। ସେହି ପ୍ରାଣବାୟୁ, ମନ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର ଫଳ ବୋକାଇ, ବର୍ଷା ପରି ମନୁଷ୍ୟର ଶୁକ୍ରତ୍ୱରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଅଛି। ଏପରି କଥା କହି, ପୂଜ୍ୟ କାଳ, ସଂସାରର ଚକ୍ରକୁ ହସି ଦେଖି, ଭୃଗୁଙ୍କୁ ହାତ ଧରି ନେଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣକୁ ନେଇଯାଏ। ମୃଦୁ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, "ବାସ୍ତବରେ, ଭାଗ୍ୟର ବିନ୍ୟାସ କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ!" ପୂଜ୍ୟ ଭୃଗୁ ପୂର୍ବ ପର୍ବତରୁ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଠିଲେ। ସେଉଁଠି, ଦୁଇଜଣେ ଏକାସାଥି ଉଠି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅରଣ୍ୟରେ ତମାଳ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ରତ୍ନର ଦୀପ୍ତି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାସାଥି ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି, ମେଘ ଓ ଜଳଭରା ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଭ୍ରମଣ ପାଇଁ ତୟାରି। ମୁନି କଥା ଶେଷ କଲେ, ଦିନ ବିକାଶ ପାଇଁ ସନ୍ଧ୍ୟା ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା। ସଭା ବନ୍ଦନା କରି, ହଳକା ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ସହିତ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ପରେ, ପର୍ବତରୁ ଅବତରଣ କରିବା ସମୟରେ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ—ଦେବମାନେ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ସୁନା ଲତାର ଗୁଛରେ ଶୋଭିତ ଉଦ୍ୟାନରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗନାରୀମାନେ ଲତା ବାହୁ ଓ ଝୁଲାରେ ଖେଳୁଛନ୍ତି, ହରିଣୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପରି ନିର୍ମଳ ଚକ୍ଷୁ, କମଳ ଦୃଷ୍ଟିର ମଧୁର ଆକର୍ଷଣ। ସେମାନେ ଦେଖିଲେ—ସିଂହମାନେ ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ ଖଣ୍ଡରେ ବସି, ପ୍ରଭାବର ମୂର୍ତ୍ତି ପରି ତିନି ଲୋକକୁ ଅଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ଦେଖିଲେ—ହାତ ଉଚ୍ଚ ତାଳ ଓ ଲତାର ତଣ୍ଡରେ ରଖିଥିବା, ମଦରେ ମତ୍ତ ହସ୍ତୀମୁଖ୍ୟମାନେ, ଅହଂକାରର ମୂର୍ତ୍ତି ପରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଚମରା ପଶୁମାନେ ଫୁଲର ରେଣୁ ଓ ପବନରେ ରଙ୍ଗିନ ଦେହ, ପୁଛ ଫୁଲାଇ ଭୂମିରେ ଶୁଭ ଚଳନ ଦେଖାଉଛନ୍ତି। ମଧୁମକ୍ଷିମାନେ ଲଗାତାର ଝଡ଼ି ପଡ଼ୁଥିବା ଫୁଲରେ ଲିନ, ସର୍ଜ ଓ ଖଜୁରୀ ଗଛର ଡାଳିରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛନ୍ତି। ବାନରମାନେ ତୀବ୍ର ଚଳନରେ, ଖଣିଜ ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗିତ ମୁହଁ, ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି ଓ ଫଳ ଛାଡ଼ି ଏକାପରେ ଏକ ଶରକୁ ହରାଇଦେଉଛନ୍ତି।