ଏହି ସଂସାରରେ କିଛି ପ୍ରାଣୀମାନେ ବହୁତ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ଆଉ କିଛି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଆୟୁ ଥାନ୍ତି। କେତେକ ଜଣେ ନିଜ ମନର ଖାଲି ଧାରଣାରେ ଆଟକି, ଅପରିପକ୍ୱ ଦେହ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ସଂସାରର ସ୍ୱପ୍ନ ର ଅସ୍ଥିର ଚଞ୍ଚଳତା ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଜଣେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି, ତେବେ କିଛି ଜଣେ ନିଜ ମନର କଳ୍ପନାରେ ଆଘାତ ପାଇ, ଏହି ସଂସାର କ’ଣ ସତ୍ୟରେ ଅବିଚଳିତ କି ନୁହେଁ, ଏହି ନେଇ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି। ଅପରିପକ୍ୱ ଏବଂ ଛୋଟ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ୍ ଥିବା କିଛି ଜଣେ ଦୁଃଖର ଦୋଷରେ ଦମିଯାନ୍ତି। “ମୁଁ କ୍ଷୀଣ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ମୂଢ଼” ବୋଲି ଭାବି ନିଜ ଦୁଃଖରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାନ୍ତି। କିଛି ଜଣେ ଅଚଳ ପଦକୁ ଅପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, କିଛି ଦେବତ୍ୱକୁ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି, କିଛି ମାନବ ହୋଇଛନ୍ତି, ଆଉ କିଛି ଦାନବ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। କିଛି ଜଣେ ଏହି ସଂସାରରେ ଅସଂଖ୍ୟ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି, ଆଉ କିଛି ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରାଣୀ ପରମପୁରୁଷଙ୍କୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମର ସାଗରରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ଚେତନାର ତରଙ୍ଗରୂପେ ସଦା ବିଚରଣ କରନ୍ତି, ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଥାନ୍ତି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମିଥ୍ୟା କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା, ନିଜ ମନର ଦୌଷ୍ୟଦ୍ୱାରା ଦୌଷିତ ହୋଇ, “ଆମେ ବ୍ରହ୍ମ ନୁହେଁ” ବୋଲି ଭାବି, ସେମାନେ ତଳକୁ ଗଡ଼ିଯାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମର ସାଗରରେ ଲିନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ଅଛି ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ଗୁହାରେ ମୂଢ଼ ହୋଇଯାନ୍ତି। ହେ ମୁନି, ଏହି ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଚେତନା ଅନେକ ଉପାୟରେ ଅଦୂଷିତ ଅଟୁଟ ଥାଏ, ଏହିଁ କର୍ମର ମୂଳ ବା ଏହିଁ କର୍ମ ନିଜେ। ଏହି କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା, କର୍ମର ମୂଳମୁଠି ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା କର୍ମର ଘନ ଝାଡ଼ି ତିଆରି କରେ। ଏହି ବିଶାଳ ସଂସାରରେ, ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଧାଡ଼ି ଧାଡ଼ି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଚଳନ କରନ୍ତି, କାନ୍ଦନ୍ତି ଓ ହସନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଗଛଘାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ବାୟୁର ଚଞ୍ଚଳତା ପରି, କେବେ ସମ୍ମିଳିତ ହେବା, କେବେ ସଂୟମ କରିବା, କେବେ ମ୍ଲାନ ହେବା, କେବେ ଆନନ୍ଦ କରିବା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ କେତେକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର, ହରି, ହର, ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପରି; କେତେକ ଅଳ୍ପ ମୂଢ଼ତାରେ ଅଛନ୍ତି, ସର୍ପ, ମାନବ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପରି। କେତେକ ଗଭୀର ମୂଢ଼ତାରେ ଅଛନ୍ତି, ଗଛ ଓ ଘାସ ପରି; କେତେକ ଅଜ୍ଞାନରେ ମୂଡ଼ ହୋଇ, କୀଟପତଙ୍ଗ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। କିଛି ପ୍ରାଣୀ ଘାସ ପତ୍ର ପରି ବ୍ରହ୍ମର ସାଗରରୁ ଦୂରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଚିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିନାହାନ୍ତି, ସର୍ପ ଓ ମାନବ ପରି। କିଛି ଜଣେ କେବଳ କୂଳକୁ ଚୁମି ଦେଖି, କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଜନ୍ମ ଓ ଅଜନ୍ମ ଦୁହିଁ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ପୁରୁଣା ନଖରେ ଲିନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ବିରତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ହରି, ବ୍ରହ୍ମା, ହର ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତ ହୋଇ କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଯାନ୍ତି। କିଛି ଅଳ୍ପ ମୂଢ଼ତାରେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ସାଗରରେ ରହି, ଏହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଅଦୃଷ୍ଟ ରାଗ ଓ ରୋଗର ବନ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। କିଛି ଜଣେ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ନିଜେ ଜନ୍ମ ତରଙ୍ଗ ହେଉଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଅସଂଖ୍ୟ ଜନ୍ମର ତରଙ୍ଗ ଭୋଗ କରିଛନ୍ତି; ଅନ୍ଧକାରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅପ୍ରଫଳ ଅଛନ୍ତି। କିଛି ତଳରୁ ଉପରକୁ ଯାଆନ୍ତି, କିଛି ତଳରୁ ମହାପଦକୁ ଯାଆନ୍ତି; କିଛି ଉପରେ ଉପରେ ଚଢ଼ନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ତଳକୁ ତଳକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏହି କ୍ରିୟା, ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଅଛି, ପରମପଦର ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପରମପଦ ଜ୍ଞାନ ହେଲେ, ଏହା ଶେଷ ହୁଏ, ଯେପରି ଅଣ୍ଡିର ନାମ ସ୍ମରଣ କଲେ ବିଷର ବେଦନା ଶେଷ ହୁଏ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ମନର ମୂଢ଼ତାକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ସଂସାରର ଉଚ୍ଚତା ଓ ତଳତା ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ମୁକ୍ତ ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ଭାବେ ଚରଣ କରନ୍ତି। କିଛି ଜଣେ କାଠ ବା ଦିଵାଳ ପରି ଅବିଚଳିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ମୂଢ଼ତା ଶେଷ ହୋଇନଥିବାରୁ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅଧିକ କ’ଣ କହିବି? ଏହି ସଂସାରରେ, ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଉନ୍ମୁଖ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଚର୍ଚ୍ଚା ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପଯୁକ୍ତ ମନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟରେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଛନ୍ତି ଓ ଦୁଷ୍କୃତି ଶେଷ, ସେମାନଙ୍କ ଧୀ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଶାସ୍ତ୍ର ଚିନ୍ତନରେ ଲିନ ହୁଏ। ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗଭୀର ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ମନର ମୂଢ଼ତା ଗଳିଯାଏ, ଯେପରି ରାତିର ଅନ୍ଧକାର ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚଳନରେ ଗଳିଯାଏ। ଯେଉଁ ମନ ଗଳିନାହିଁ, ଏହା କେବଳ ମୂଢ଼ତା ପାଇଁ ଅଛି, ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଏହା କୁହୁଡ଼ି ପରି ଢାକି ଦିଏ ଓ ଭୂତ ପରି ଘୁରେ। ହେ ମୁନି, ଏଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମନ ହିଁ ସୁଖ ଦୁଃଖର ପାତ୍ର; ମାଂସ ପିଣ୍ଡ ଦେହ ନୁହେଁ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମାଂସ ଓ ଅସ୍ଥିର ଗଠନ, ଏହା ମନର ପ୍ରତିଫଳନ; ଦେହ ପ୍ରକୃତ ନୁହେଁ। ହେ ମୁନି, ତୁମର ପୁଅ ଯାହା କରିଥିଲେ ମନ ଓ ଦେହ ଦ୍ୱାରା, ସେ ତାହା ତୁରନ୍ତ ପାଇଛି; ଏଥିରେ ଆମେ ଦୋଷୀ ନୁହେଁ। ସଂସାରରେ ଯେଉଁ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ଅଭିନିବେଶ ଦ୍ୱାରା କର୍ମ କରେ, ସେ ତାହାର ଫଳ ପାଏ; ଏଠି ଅନ୍ୟ କୌଣସି କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ନାହିଁ। ଏହି ସଂସାରରେ କିଏ ଏପରି କିଛି କରିପାରିବେ, ଯାହା ତାଙ୍କର ମନର ଅନୁକୂଳତା ସହିତ ନାହିଁ? ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନରକର ସମସ୍ତ ଭୋଗ, ସମସ୍ତ ଆଶା, ଏହା ସବୁ ମନର ପ୍ରବାହ; ଏହାର ଫଳ ହେଉଛି ଅବିଦ୍ୟା ଓ ଦୁଃଖର ଜଡତା। ଏଠି ଅଧିକ କଥା କହିବାକୁ କ’ଣ? ଉଠ, ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଚଳ, ଚଳିବାକୁ ଯାଉ, ଯେଉଁଠି ତୁମର ପୁଅ ବସିଛନ୍ତି। ମନୋମୟ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅନୁଭବ କରି, ଶୁକ୍ର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବର୍ଷାର କିରଣର ସଂଯୋଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟତାପରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେଇ ପ୍ରାଣବାୟୁ, ମନ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର ଫଳ ଧାରଣ କରି, ବର୍ଷା ପରି ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ, ପୁରୁଷ ଦେହରେ ପୁରୁଷତ୍ୱ ଭାବେ ବସିଛି।