ଏହି ଉତ୍କର୍ଷ ଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ରେଣୀରେ, ଏକ ଦିନ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଋଷିଙ୍କୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିଲା—ମନ ଯେତେବେଳେ ଅବିକାରୀ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ମନରେ ଏପରି ଲୁଚିଯାଏ, ଯେପରି ଏକ କୋକୁନ ମଧ୍ୟରେ ରେଶମ କୀଟ ଆବୃତ ହୁଏ। ଏହି ମନର ଶକ୍ତିଗୁଡିକ, ଅନ୍ୟତ୍ୱର ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ନିଜର ନିଜର ଆକୃତି ଓ ଦେହ ନେଇ, ଲକ୍ଷେ-ଲକ୍ଷେ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି। ଏହି ଶକ୍ତିଗୁଡିକ ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହି ଆତ୍ମାରେ ବସି, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଧରିଥିବା—ଏଗୁଡିକ ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ପରି; କିଛି ଆତ୍ମାରେ ବସି, ଆତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଅଲଗା ରହିଥିବା ଲୋକେ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ପରି। ଏହି ପ୍ରମାଣ ଆତ୍ମାର ବିଶାଳ ଓ ଉତ୍ସାହିତ ସାଗରରେ ଚେତନାର ତରଙ୍ଗ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ରସ ରହିଛି। କିଛି ତରଙ୍ଗ, ହରି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଚମକ ନେଇ, ନିଜର ସ୍ୱଭାବରୁ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୋଇ ଚମକିଉଠନ୍ତି। ଅନ୍ୟ କିଛି ତରଙ୍ଗ, ଯମ, ମହେନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଓ କୁବେର ସହିତ ଜଡିତ, ଅସ୍ଥିର ଇଚ୍ଛାରେ ଶୃଷ୍ଟି, ନାଶ ଓ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଏହି ସାଗରରେ କିଛି ତରଙ୍ଗ କିନ୍ନର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଜଡିତ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଉତ୍ତାଳ ତରଙ୍ଗ ପରି ଉଠି ଏବଂ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି। କିଛି ତରଙ୍ଗ ସ୍ଥିର ଆକୃତି ଧରିଥିବା—ଯେପରି ଲୋଟସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ଅନ୍ୟ କିଛି ଉଠି ଏବଂ ନାଶ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପରି। ଏହି ସାଗରରେ କିଛି କୀଟ, ପୋକ, ପ୍ରାଣୀ, ବୃକ୍ଷ, ଶୃଗାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଚିତ୍ରାଳି ଝାଳି ପରି ମନିଯାନ୍ତି। ଅନ୍ୟ କିଛି ହରିଣ, ଗୃଧ୍ର, ମକଡ଼ି, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ପରି ପ୍ରକାଶ ପାଇ, ପାହାଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ଯେଉଁଠି ତରଙ୍ଗ ତଟକୁ ଚୁଇଁଯାଏ। ଏଠାରେ କିଛି ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଧରନ୍ତି, କିଛି ବହୁତ ଅଳ୍ପ ଆୟୁ ଧରିଥିବା; ନିଜର ଶୂନ୍ୟ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା କିଛି ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ନେଇଛନ୍ତି। ସଂସାର ଜୀବନ ଶ୍ୱପ୍ନର ଉତ୍ତାଳ ତରଙ୍ଗରେ, କିଛି ସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛନ୍ତି; କିଛି ନିଜର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା 'ଏହି ସଂସାର ସ୍ଥିର ନୁହେଁ' ବୋଲି ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି। କିଛି ଅତି ଅଳ୍ପ ଭାବନା ଧରି, ଦୁଃଖର ଦୋଷରେ ଦମିଯାନ୍ତି; 'ମୁଁ କ୍ଷୀଣ, ଅତି ଦୁଃଖୀ, ଭ୍ରାନ୍ତ' ବୋଲି ଭାବି, ଦୁଃଖରେ ଅଟୁଟ ହୋଇଯାନ୍ତି। କିଛି ଅଚଳ ଅବସ୍ଥା ପାଇଛନ୍ତି, କିଛି ଦେବତ୍ୱ ପାଇଛନ୍ତି; କିଛି ମନୁଷ୍ୟତ୍ୱ ଓ କିଛି ଦାନବତ୍ୱ ଉପଲବ୍ଧ କରିଛନ୍ତି। କିଛି ଅନେକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସଂସାରରେ ରହିଛନ୍ତି, କିଛି ଶୁଦ୍ଧ ଲୋକେ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ପାଖକୁ ଯାଇଛନ୍ତି; ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ସାଗରରୁ ଉଠିଥିବା ଚେତନାର ତରଙ୍ଗ ଏବଂ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗ୍ନ ଲୋକ ପରି। ବ୍ରହ୍ମଣ, ଏହି ଜୀବଗୁଡିକ ନିଜର ଭ୍ରାନ୍ତ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା 'ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା ନୁହେଁ' ବୋଲି ଭାବି, ତଳକୁ ତଳକୁ ଯାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମ ସାଗରରେ ଡୁବିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ଅଛି ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସଂସାରର ଭୟଙ୍କର ରାସ୍ତାରେ ଭ୍ରମିଯାନ୍ତି। ଋଷି, ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମ ଚେତନା, ଯେଉଁମାନେ ଅନେକ ଭାବରେ ଅପରିଷ୍କୃତ, ସେମାନେ କର୍ମର ମୂଳ; କିମ୍ବା ଏହି କର୍ମ ହିଁ ସେମାନେ। ଏହି ଭିତର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା, ଋଷି, କର୍ମର ମୂଠି ମଜବୁତ ହୁଏ, ଯାହା କର୍ମର ଜଙ୍ଗଲ ଉପଜାଏ। ଏହି ବିଶାଳ ସଂସାରରେ, ଏହି ଶ୍ରେଣୀ ଜୀବଗୁଡିକ ଦେହରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି, କାନ୍ଦନ୍ତି, ହସନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଠାରୁ ଘାସ ପତ୍ତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପବନ ପରି ଚଳନ କରନ୍ତି, ଅନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ନିୟମିତ କରନ୍ତି, କ୍ଷୟ ଓ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଅତି ଶୁଦ୍ଧ—ହରି, ହରା, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପରି; କିଛି ଅଳ୍ପ ଭ୍ରାନ୍ତିରେ—ସାପ, ମନୁଷ୍ୟ, ଦେବତା ପରି। କିଛି ଗଭୀର ଭ୍ରାନ୍ତିରେ—ବୃକ୍ଷ, ଘାସ ପରି; କିଛି ଅଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରମି, କୀଟ, ପୋକ ଅବସ୍ଥା ପାଇଛନ୍ତି। କିଛି ଘାସ ପତ୍ତା ପରି ଦୂରକୁ ଭାସିଯାନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମ ସାଗରରୁ ଦୂର—ଏମାନେ ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିନାହାନ୍ତି, ସାପ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ପରି। କିଛି ତଟକୁ ଦେଖି, କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଉପସ୍ଥିତ; ଜନ୍ମ ଓ ଅଜନ୍ମ ଦୁଇଁ ମୃତ୍ୟୁର ବୟସ ଦ୍ୱାରା ଚାପିଯାନ୍ତି। ଅନ୍ୟ କିଛି ବ୍ରହ୍ମ ସାଗରର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥା ପାଇ, ତଟକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ହରି, ବ୍ରହ୍ମା, ହରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହିତ। କିଛି ଅଳ୍ପ ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ସାଗରରେ ବସି, ଏହାରେ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ଦୃଶ୍ୟ ଅନାଗତ ରାଗ ଓ ରୋଗର ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପର୍ଶିତ। କିଛି ଜନ୍ମ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ତରଙ୍ଗ, କିଛି ଅନେକ ଜନ୍ମ ଉପଭୋଗ କରିଛନ୍ତି; ଅନ୍ଧକାର ଚମକରେ ବସିଥିବା ଜୀବ ଅନ୍ତ:ଶୁନ୍ୟ। କିଛି ତଳକୁ ଯାଇ, ତଳଠାରୁ ବଡ଼ ଲୋକକୁ; କିଛି ଉପରକୁ ଉଠି, କିଛି ତଳକୁ ଯାନ୍ତି। ଏହି କ୍ରିୟା, ଅନେକ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉତ୍ତମ ଅବସ୍ଥାର ସ୍ମୃତିରୁ ଉପଜିଥାଏ; ଉତ୍ତମ ଅବସ୍ଥାର ଜ୍ଞାନ ହେଲେ, ଏହା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ରାତିର ଅନ୍ଧାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଚାଲିଗଲେ ହେଲେ ହେଉଏ। ଏହି ସଂସାରର ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ମନର ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସଂସାରର ଉଚ୍ଚ ଓ ତଳ ଦେଖି, ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ଚଳିଯାନ୍ତି—ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ପରି। ଅନ୍ୟ କିଛି ଲକଡ଼ା, ଦେଖା, ଦିଵାଲ ପରି ଅଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ଭ୍ରାନ୍ତି ଶେଷ ହୋଇନାହିଁ—ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କଣ ବିଚାର କରିବା? ଏହି ସଂସାରରେ, ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଇଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ ପ୍ରଚଳିତ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ଏହିପରି ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଏକାଗ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଧରି, କ୍ଳେଶ ଶେଷ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଧୀ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନ୍ୱେଷଣରେ ଲଗ୍ନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଯଥା ରାତିର ଅନ୍ଧାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ମନର ଭ୍ରାନ୍ତି ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁ ମନ ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରାନ୍ତି ଦୂର ହେଉନାହିଁ, ସେ ମନ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଭ୍ରାନ୍ତି ପାଇଁ; ଏହା କୁହୁଡ଼ ପରି ଆବୃତ କରେ, ଭୂତ ପରି ଭ୍ରମିଯାଏ।