ଏହି ଜଗତ ଏବଂ ଏହାର ଅନେକ ରୂପ ଯେପରିକି ତୀବ୍ର ଧୂପରେ ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ଶକ୍ତି, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ର ଖେଳ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ରୂପ ଅବିଚଳ ଶିବଙ୍କୁ ନେଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହି ଖେଳ ଏମିତି ଯେପରିକି ବର୍ଷା ମେଘର ଏକ ମାତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣରୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚମକ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ । ଯେଉଁଠାରୁ ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ସେଠାରୁ ମନେ କଲେ ଭ୍ରମ ଉପଜେ—ଏହା ମକଡ଼ାର ତାନ୍ତୁ ମାନେ, କିମ୍ବା ମଣିଷ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ପରି । ମନ ନଥିବା ଶିବ ନିଜ ଚେତନା ଶକ୍ତିକୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି, ଏହା ଏମିତି ଯେପରିକି ରେଶମ ପୋକ ନିଜ ରେଶମର ଖୋଲି କରେ । ଏହି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆତ୍ମା ନିଜ ରୂପକୁ ଧାରଣ କରି ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ, ଏହା ଏମିତି ଯେପରିକି ଏକ ହାତୀ ନିଜ ବନ୍ଧନ ଭଙ୍ଗ କରେ । ଆତ୍ମା ଯାହାକୁ ସଦା ଚିନ୍ତନ କରେ, ସେ ଆତ୍ମା ତାହାରେ ଏତେ ଶୀଘ୍ର ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ—ଏହି ଶକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମତ୍ୱରେ ନେଇଯାଏ, ଯେପରିକି ଏକ ଘନ କୁହୁଡ଼ ଆକାଶକୁ ଢାକିଦିଏ । ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଅଜନ୍ମା ଆତ୍ମା ସେହି ଶକ୍ତିରେ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ; ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଗଛ ମଧ୍ୟ ସେହି ଗୁଣ ନେଇ ଦେଖାଯାଏ । ଭଗବାନ୍ଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ବା ମୋକ୍ଷ ଭିନ୍ନ କିଛି ନୁହେଁ; ଆତ୍ମା ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ବା ମୁକ୍ତି ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ । ଏହି ଜଗତରେ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିର ଧାରଣା କେଉଁଠୁ ଆସିଛି, ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ । ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ, ତଥାପି ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି । ହାଏ, ଏହି ସଂସାର ସଦା ଅସତ୍ୟରେ ବନ୍ଧିତ, ମାୟାରେ ଗଢ଼ିଯାଇଛି । ଯେବେ ମନ ନିର୍ଵିକାର ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆକୃତି ନେଇଥାଏ, ତେବେ ଆତ୍ମା ଏହାରେ ଆବୃତ ହୁଏ, ଯେପରିକି ରେଶମ ପୋକ ଖୋଲି ଭିତରେ ଅଟକିଯାଏ । ମନର ଏହି ଶକ୍ତିମାନ ଅନେକ ରୂପ ଓ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଅନ୍ୟତ୍ୱ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷମାନେ ଉଦ୍ଭବ କରେ । ସେମାନେ ଏହି ମନରୁ ବିଲିଅନ୍ ଆକାରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଯେଉଁମାନେ ଏହି ମନରେ ବସିଛନ୍ତି, ଏଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ପରି; ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ବସିଛନ୍ତି, ଏଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅଲଗା ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ପରି । ଏହି ବିଶାଳ, ସ୍ପନ୍ଦନଶୀଳ ସ୍ୱୟଂ-ଆତ୍ମା ସାଗରରେ ଚେତନାର ତରଙ୍ଗ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ସାର ରହିଛି । ଏଠାରେ କେତେକ ତରଙ୍ଗ ହରି, ବ୍ରହ୍ମା, ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ତେଜରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ଚମକେ; ସେମାନେ ନିଜ ଗୁଣରୁ ପ୍ରକଟ ହୁଏ । କେତେକ ତରଙ୍ଗ ଯମ, ଇନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଓ କୁବେର ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ, ସେମାନେ ଅସ୍ଥିର ଇଚ୍ଛାରେ ସୃଷ୍ଟି, ସଂହାର ଓ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି । କେତେକ ତରଙ୍ଗ କିନ୍ନର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଉଠି ଓ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି । କିଛି ତରଙ୍ଗ ଅଳ୍ପ ସ୍ଥିର ଆକୃତିର, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେପରି; କିଛି ଉଦ୍ଭବ ଓ ନାଶ ପାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଦେବତା, ମଣିଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ । କିଛି ତରଙ୍ଗ କୀଟ, ପୋକ, ପତଙ୍ଗ, ପଶୁ, ଶ୍ୱାନ, ଏବଂ ଏହାଭଳି ଏହି ମହାସାଗରରେ ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ତିନିକି ତିନିକି ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ । ଅନ୍ୟମାନେ ଚଞ୍ଚଳ ମୁହଁ ଥିବା ମୃଗ, ଗୃଧ୍ର, ବାନର ଭଳି ପାହାଡ଼ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଆଘାତରେ ତଟରେ ଆସିଥିବା ଦେଖାଯାଏ । କେତେକ ତରଙ୍ଗ ବହୁଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ଥିବା, କେତେକ ବହୁତ ଛୋଟ ଆୟୁଷ୍ୟ ଥିବା; ନିଜ ଅସାର ଭାବନାରୁ, କେତେକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଛୋଟ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି । ସଂସାର ସ୍ୱପ୍ନର ଶବ୍ଦରେ, କେତେକ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ; କିଛି ନିଜ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ବିମୁଢ଼ ହୋଇ, ଏହି ଜଗତ ସତ୍ୟ କି ନୁହେଁ ବୋଲି ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି । କିଛି ଅତି ଛୋଟ ଓ ନିମ୍ନ ଚିନ୍ତା ଧାରଣ କରି, ଦୁଃଖର ଦୋଷରେ ଦମିତ; "ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖୀ, ମୁଁ ମୂଢ଼" ବୋଲି ଭାବି, ଦୁଃଖରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାନ୍ତି । କିଛି ଅଚଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ, କିଛି ଦେବତ୍ୱକୁ, କିଛି ମାନବତ୍ୱ, କିଛି ଦାନବ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ । କିଛି ଅନେକ କଳ୍ପ ଧରି ଜଗତରେ ରହନ୍ତି, କିଛି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ପରମ ପୁରୁଷ ପାଖକୁ ଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ସାଗରରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ଚେତନା ତରଙ୍ଗର ଭଳି ଚଞ୍ଚଳ, ଧ୍ୟାନରେ ଲଗ୍ନ ଥିବା ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ । ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମିଥ୍ୟା ଭାବନା ଦ୍ୱାରା, ନିଜ ମନସିକ ରଚନାରେ ଦୂଷିତ, "ଆମେ ବ୍ରହ୍ମା ନୁହେଁ" ବୋଲି ଭିତରେ ନିଶ୍ଚିତି ଆଣି, ସେମାନେ ତଳକୁ ଗଡ଼ିଯାନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ କୁ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ସାଗରରେ ବିଲିନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଂସାରର ଭୟଙ୍କର ଅଞ୍ଚଳରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି । ହେ ମୁନି, ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଅନେକ ଉପାୟରେ ଅଲିପ୍ତ, କର୍ମର ମୂଳ; କିମ୍ବା ଏହି କର୍ମ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅଟୁଟ ଅଂଶ । ଏହି ଭିତର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା, ହେ ମୁନି, କର୍ମର ମୂଳ ଗଠିଯାଏ, ଯାହା କର୍ମର ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ଉପଜାଏ । ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଏହି ଶ୍ରେଣୀ ଶ୍ରେଣୀର ଦେହୀଜୀବ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ—କେଉଁଠି ଚଲୁଛନ୍ତି, କେଉଁଠି ହସୁଛନ୍ତି, କେଉଁଠି କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଘାସ ପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ବାୟୁର ଚଳନ ପରି, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ଆତ୍ମସଂୟମ କରନ୍ତି, ଶୋକିତ ହୁଅନ୍ତି, ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି । କିଛି ଅତି ଶୁଦ୍ଧ, ଯେପରିକି ହରି, ହର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ; କିଛି ଅଲ୍ପ ମୋହରେ, ଯେପରି ସର୍ପ, ମଣିଷ ଓ ଦେବତା । କିଛି ଗଭୀର ମୋହରେ, ଯେପରି ଗଛ ଓ ଘାସ; କିଛି ଅଜ୍ଞାନରେ ବିମୁଢ଼, କୀଟ, ପୋକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ । କିଛି ଘାସ ପତ୍ର ପରି ଦୂରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମ ସାଗରରୁ ଅପରିଚିତ; ସେମାନେ ଏଯାଁ ଯୋଗ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିନାହାନ୍ତି, ସର୍ପ ଓ ମଣିଷ ପରି । କିଛି କେବଳ ତଟ ଦେଖି, କ୍ଲାନ୍ତିରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି; ଜନ୍ମାଜନ୍ମାନ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁର ବୟସ୍କ ନଖରେ ଦବାଯାନ୍ତି ।