ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ, ଏକ ଅପାର, ପବିତ୍ର, ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆକାଶ ଭିତରେ, ଏକ ଏକାତ୍ମ ଚେତନାର ରୂପରେ ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି । ଏହି ଅନନ୍ୟ, ଅନନ୍ତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆଧାର ଭିତରେ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଶକ୍ତିମାନ୍ୟ ରହିଛନ୍ତି—ଦେଖିବାକୁ ଯେତେକି ଭିନ୍ନ ଲାଗୁଥିବା ସତ୍ୟ, ସେମାନେ ବାସ୍ତବରେ ଅଲଗା ନୁହଁନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ଏହି ଆଦି ଓ ଅନ୍ତହୀନ, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅନନ୍ୟ ଭାବେ ବିଭିନ୍ନ ଚମତ୍କାର ଉପାୟରେ ବିକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ଶକ୍ତିମାନ୍ୟଙ୍କର ବିଭିନ୍ନତା ମାତ୍ର ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ ଭିତରେ ଦେଖାଯିବା ଭିନ୍ନତା; ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି, ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ରହ୍ମ ଭିତରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅନେକ ଆକାର ଓ ରୂପର ପ୍ରଭାବରେ, ଅନେକ ପ୍ରଭେଦ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ଏହି ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟରେ ନିୟତି ନିଜ ନିଶ୍ଚିତ ଆକାର ଧାରଣ କରି ସମସ୍ତ ଜଡ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଶାସନ କରେ । ଏଠି, ଅଚେତନ ଜଡ ଜଡତାକୁ ଧାରଣ କରେ; ଚେତନା ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସଂସ୍କାର ରୂପୀ ଶକ୍ତି ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି । ହେ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶାଳ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଏହି ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଚଳନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଏ, ସାଗର ତରଙ୍ଗ ଭଳି । ବ୍ରହ୍ମ ନିଜେ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ନାହିଁ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରରେ ବିହାର କରନ୍ତି; ଆତ୍ମା ନିଜ ଭିତରେ, ନିଜ ଦ୍ୱାରା, ନିଜ ଭିତରେ ଅଛି, ଯେପରି ଜଳ ସାଗର ଭିତରେ ଅଛି । ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଜଳରୁ ଅଲଗା ନୁହଁ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାଶ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀରୁ ଅଲଗା ନୁହଁ । ଏକ ଗୁଟିଏ ମାନ୍ୟ ମାଞ୍ଚିରେ ଯେପରି ତଣ୍ଡି, ଫୁଲ, ଲତା, ପତ୍ର, ଫଳ, ମୁଞ୍ଜ ଅଛି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ ଭିତରେ ନିହିତ ଅଛି । ଏକ ମଣିଷ ଭିତରେ ଯେପରି ଅନେକ କ୍ରିୟା ଓ ଶକ୍ତି ଅଛି, ସେପରି ସର୍ବଜ୍ଞ ଆତ୍ମା ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି । ଖରା ଧୂପରେ ଯେପରି ଅନେକ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ରୂପୀ ଅନେକ ଶକ୍ତି ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତାରେ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ଅନେକ ରୂପ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଶିବୁ ଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଯେପରି ବର୍ଷା ମେଘର ଏକ ରଙ୍ଗ ଭିତରୁ ବିଜୁଳି ଖେଳ ହୁଏ । ଅଜଡ ଠାରୁ ଜଡ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏହା ଜଡତାର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା; ଯେପରି ମକଡ଼ା ତାନ୍ତୁ କାଢ଼ିଥାଏ, କିମ୍ବା ମଣିଷ ଭିତରେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଆସେ । ଏହି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଶିବ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଚେତନା ଶକ୍ତିକୁ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି, ନିଜ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯେପରି ରେଶମ ପୋକ ନିଜ ପୋକଳା ବୁନେ । ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଆତ୍ମା ନିଜ ଆକାର ଚିନ୍ତା କରି, ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ଏକ ହାତୀ ଯେପରି ନିଜ ବନ୍ଧନ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି । ଆତ୍ମା ଯେଉଁ ଶକ୍ତିକୁ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେ ଶୀଘ୍ର ସେଇ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେତେ ବଡ଼ ହେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ । ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଏକ ମହା ଧୂସର ମେଘ ଯେପରି ଆକାଶକୁ ଢାକି ଦେଉଛି, ସେପରି ତୁରନ୍ତ ଏହି ଶକ୍ତି ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ନେଇଯାଏ । ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଅଜନ୍ମା ତୁରନ୍ତ ସେଥିରେ ଏକତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଗଛ ସେଇ ଧର୍ମର ହୋଇଯାଏ । ପ୍ରଭୁ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ନାହିଁ; ଏହି ସଂସାରରେ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିର ଧାରଣା କେଉଁଠୁ ଆସିଛି, ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ । ସେଠି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ମୁକ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିରେ ଏକତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ହାୟ, ଏହି ସଂସାର ସଦା ମିଥ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ମାୟାରେ ଗଢ଼ା । ଯେତେବେଳେ ମନ ଅବିକଳ୍ପ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ାଯାଏ, ତେବେ ଆତ୍ମା ସେ ମନରେ ଆବୃତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ରେଶମ ପୋକ ପୋକଳା ଭିତରେ ଥାଏ । ଏହି ମନର ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ, ଭିନ୍ନତାର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ । ଏଠି, ଯେଉଁମାନେ ସେଠି ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଭିନ୍ନ ଆକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି; ଯେଉଁମାନେ ଅଲଗା ଅଛନ୍ତି, ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଅଲଗା ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ଭଳି । ଏହି ବିଶାଳ, ସ୍ପନ୍ଦିତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାର ସାଗରରେ, ଚେତନାର ତରଙ୍ଗ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠି କିଛି ତରଙ୍ଗ ହରି, ବ୍ରହ୍ମା, ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ତେଜରେ ପ୍ରଭାମାନ ହୋଇ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ନିଜ ଧର୍ମରୁ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ । କିଛି ତରଙ୍ଗ ଯମ, ଇନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, କୁବେରଙ୍କ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ—ଏହି ତରଙ୍ଗ ଅସ୍ଥିର, ସୃଷ୍ଟି, ସଂହାର, ଓ ଅବସ୍ଥାନରେ ଲିନ, ଚଞ୍ଚଳ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ । ଅନ୍ୟ କିଛି ତରଙ୍ଗ କିନ୍ନର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ—ଏହି ତରଙ୍ଗ ଭୟଙ୍କର, ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ ଉଠନ୍ତି ଓ ପଡ଼ନ୍ତି । କିଛି ତରଙ୍ଗ ଅଳ୍ପ ନିଶ୍ଚଳ ଆକାରର—ଯେପରି ପଦ୍ମଜ (ବ୍ରହ୍ମା) ଓ ଅନ୍ୟମାନେ; କିଛି ଉଦ୍ଭବ ଓ ନାଶ ପାଉଛନ୍ତି—ଦେବ, ମଣିଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ । କିଛି ତରଙ୍ଗ କୀଟ, ପୋକା, ପତଙ୍ଗ, ପଶୁ, କୁକୁର, ଶ୍ୟାଳ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ରୂପରେ ଏହି ସାଗରରେ ଦେଖାଯାଏ, ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଚିଟିକି ଚିଟିକି ଝଲମଲ କରନ୍ତି । ଅନ୍ୟ କିଛି ତରଙ୍ଗ ଚଞ୍ଚଳ ମୁଖ ହରିଣ, ଗୃଧ୍ର, ବାନର ଭଳି ପାହାଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦେଖାଯାଏ, ତରଙ୍ଗରେ ଭଙ୍ଗି ହୋଇଥିବା କୂଳରେ । କିଛି ତରଙ୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ଥାଏ, କିଛି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଳ୍ପ; ନିଜ ମିଥ୍ୟା ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା, କିଛି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଳ୍ପ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ସଂସାର ସ୍୵ପ୍ନର କଳହରେ, କିଛି ସ୍ଥିର ରହନ୍ତି; କିଛି ନିଜ ଭାବନାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ସଂସାରକୁ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି । କିଛି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଛୋଟ ଓ ତୁଚ୍ଛ ଚିନ୍ତାରେ ଦୁଃଖର ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ବଶୀଭୂତ, 'ମୁଁ ଦୁଃଖୀ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ, ମୁଁ ମୂଢ଼' ବୋଲି ଭାବି, ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଯାନ୍ତି ।