ଏହି ଉତ୍କଳ ଆତ୍ମାର ଉପନିଷଦ ଗାଥାରେ, ଜଣେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସ୍ଵରୂପ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରିବାର ଦୃଶ୍ୟ ଉତ୍ତଳ ହେଉଛି। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଶକ୍ତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ଉପରକୁ ଉଠିବାରେ ଆରମ୍ଭ କରେ, ଏହି ଚିନ୍ତା କରେ—‘ମୁଁ ଉଠିଗଲି’, ଏବଂ ନିଜର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଏହି ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରତିଫଳନ ଦେଖି, ଏହି ଚିନ୍ତା କରେ—‘ମୁଁ ଚମକୁଛି’; ଧୂଳି ତଳ ଲାଗିଲେ, ଭାବେ—‘ମୁଁ ଅଶୁଦ୍ଧ ହେଉଛି’। ମଣିର ରେଖା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଲେ, ଏହି ଅତି ଚମତ୍କାର ରୂପରେ ଚମକୁଛି; ତୁଷାର ପ୍ରଭାବରେ, ‘ମୁଁ ଠଣ୍ଡା’ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ। ନଦୀପଟରେ ଅଗ୍ନିର ପ୍ରତିଫଳନ ଦେଖି, ଏହା ଜ୍ୱଳି ଉଠିବା ଭୟରେ ‘ହାୟ, ମୁଁ ଜଳିଗଲି’ ଭାବେ କମ୍ପିଉଛି, ଧରା ପଡ଼ିଥିବା ମାଛ ପରି। ପାହାଡ଼, ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ଗଛର ଛାୟାରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହେଇ, ଏହି ଚିନ୍ତା କରେ—‘ମୁଁ ବଡ଼, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଉଦ୍ୟମୀ’। ଯେତେବେଳେ ଏହା ଶୁଦ୍ଧ, ଚମକୁଥିବା, ଉଠିଥିବା, ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ଏବଂ ଅଶାନ୍ତ ହେଉଥିବା ଦେହରେ ଅନୁଭୂତି କରେ, ଏହି ଭାବେ—‘ମୁଁ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହେଇଗଲି’, ଆଘାତ ପାଇଥିବା ଜଣେ ନାରୀ ପରି କ୍ଷୁଦ୍ର ରୋଦନ କରେ। ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଏକା ଏକା ଓସାଧାରଣ ନୁହେଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଜଳର ଏକ ସ୍ଵରୂପ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଏକ ଅଲଗା ରୂପ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ତରଙ୍ଗର ଦୀର୍ଘତା କିମ୍ବା ସଂକ୍ଷିପ୍ତତା ଏହାର ନିଜ ଗୁଣ ନୁହେଁ; ସେମାନେ ସମୁଦ୍ରରେ ଅଲଗା ଭାବରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସମୁଦ୍ରରେ ମିଶି ରହିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ନିଜର ଗୁଣ ଏବଂ ଚିନ୍ତାର ଖେଳରେ ଗଠିତ ଏବଂ ଭିନ୍ନ ହେଉଛନ୍ତି, ନଷ୍ଟ ଏବଂ ଅନଷ୍ଟ, ଉପଜିଥିବା, ଜନ୍ମ ଏବଂ ଅଜନ୍ମ, ପୁନଃ ଭାଙ୍ଗି ଯାଉଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରତିସ୍ପନ୍ଦନରେ ଅନେକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ସେମାନେ ଏକା ଏକା ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି, ଏକ ଜଳର ସଂଯୋଗରେ, କୌଣସି ଦୂଷଣ କିମ୍ବା ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ନାହିଁ। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଏହି ବିଶାଳ, ଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ମଳ ଅନନ୍ତ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକାଶରେ—ଏହି ଏକା ଏକା ରୂପ ଏବଂ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଚେତନାରେ—ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଦୃଶ୍ୟତାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ସେମାନେ ଏକା ଏକା ଅନନ୍ତ ଏବଂ ଆଦି ଅନ୍ତ ନଥିବା ଏହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଚଳାଚଳ କରୁଛନ୍ତି। ଶକ୍ତିର ଏହି ବିଭିନ୍ନତା ଏହି ଏକା ଏକା ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଭିନ୍ନତା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛି; ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାରେ ବିସ୍ତୃତ ହେଉଛି, ଏହା ଜଳରେ ତରଙ୍ଗର ଚକ୍ର ପରି। ଅନେକ ରୂପର ଦେଖାଯାଉଥିବାରୁ, ଅନେକ ଭିନ୍ନତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି, ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଦୈବ ନିଜ ଆକୃତିରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ବ୍ୟାପିତ। ଜଡତା ଜଡତା ଭାବେ ଅନୁଭୂତି କରେ; ଚେତନା ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଭାବେ ଉପଜିଥାଏ; ଏହି ଶକ୍ତି ନିଜ ନିଜ ଗୁଣରେ ଅବସ୍ଥିତ। ହେ ନିର୍ମଳ ଏକାନ୍ତୀ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶାଳ ଆକାଶ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଉଛି, ଏହି ତରଙ୍ଗରେ ଭରିଥିବା ସମୁଦ୍ର ପରି ଏହି ଅନେକ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଏହା ନିଜେ ଭିନ୍ନତା ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ, ନିଜ ରୂପରେ ଖେଳ କରେନାହିଁ; ଆତ୍ମା ନିଜ ଆତ୍ମାରେ, ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଜଳ ସମୁଦ୍ରରେ ରହିଥିବା ପରି। ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ଜଳରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ଅନେକ ଉପାଧି ଅନ୍ତର୍ଗତ ନାଥରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଯେପରି ଏକ ମାଞ୍ଜିରୁ ତଣ୍ଡ, ଫୁଲ, ଲତା, ପତ୍ର, ଫଳ ଏବଂ କୁଡ଼ି ଉପଜିଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାରେ ବସିଥାଏ। ଏକ ମଣିଷରେ ଯେପରି ଅନେକ କ୍ରିୟା ଏବଂ ଶକ୍ତି ଅଛି, ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମାରେ ସଦା ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ବ୍ୟାପିତ। ଯେପରି ତୀବ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଅନେକ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେପରି ଅନେକ ଶକ୍ତି, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏବଂ ଅନସ୍ତିତ୍ୱର ମିଶ୍ରଣ, ଦେବତା ନାଥରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ଅନେକ ରୂପ ଏହି ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଶିବରୁ ଉପଜିଥାଏ; ଏକ ମେଘରେ ଏକା ଏକା ରଙ୍ଗରୁ ତଡ଼ିତ ଖେଳ ଉପଜିଥିବା ପରି। ଅଜଡ ରୁ ଜଡ ଉପଜାଇଥାଏ, ଏହି ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା; ମକୁଡ଼ିରୁ ତା ଉପଜିଥିବା, କିମ୍ବା ମଣିଷର ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଉପଜିଥିବା ପରି। ଅଚିନ୍ତା ଶିବ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ବାନ୍ଧିଥାଏ, ମକୁଡ଼ିର ପରି ନିଜ କୋଶ ତିଆରି କରିଥାଏ। ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଆତ୍ମା ନିଜ ରୂପକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ, ହାତୀର ପରି ନିଜ ବନ୍ଧନ ଭାଙ୍ଗି ଦେଉଥିବା। ଆତ୍ମା ଯାହା ଚିନ୍ତା କରେ, ତାହା ନିଜେ ଚିନ୍ତନ କରି, ଏହି ଶକ୍ତିରେ ଭରିଯାଉଛି, ସେ ଯେତେବେଳେ ବଡ଼ ହେଉଥିବା। ଏହି ଚିନ୍ତିତ ଶକ୍ତି ଆତ୍ମାକୁ ତୁରନ୍ତ ଆତ୍ମତ୍ୱରେ ପହଞ୍ଚାଏ, ଏକ ମହା ଧୂଆଁ ଅନନ୍ତ ଆକାଶକୁ ଢାକି ଦେଉଥିବା ପରି। ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଉପଜିଥାଏ, ଅଜନ୍ମା ତୁରନ୍ତ ତାହା ସହ ଏକାତ୍ମ ହେଉଥିବା; ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ପାଉଥିବା, ଗଛ ତାହାର ନିଜ ଭାବରେ ହେଉଥିବା। ପ୍ରଭୁ ପାଇଁ କୌଣସି ମୁକ୍ତି ନାହିଁ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ; ଏହି ଜଗତରେ ବନ୍ଧନ ଏବଂ ମୁକ୍ତିର ଧାରଣା କେଉଁଠୁ ଉପଜିଛି ମୁଁ ଜାଣେନାହିଁ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ମୁକ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାହା ସହ ଏକାତ୍ମ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି; ହାଏ, ଏହି ଜଗତ ସଦା ଅବାସ୍ତବରେ ବ୍ୟାପିତ, ମାୟାରେ ଦୃଢ଼। ଯେତେବେଳେ ମନ ଏହି ଅନିର୍ବାଚ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ଗଠିତ ହେଉଛି, ତେବେ ଆତ୍ମା ତାହାରେ ଆବୃତ ହେଉଛି, ମକୁଡ଼ିର କୋଶ ପରି। ଏହି ମନର ଶକ୍ତି, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଏବଂ ଦେହ ଧାରଣାରେ ଉପଜିଥିବା, ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ଲକ୍ଷାଧିକ ଭାବରେ ଉପଜିଥାଏ। ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ତାହାରେ ବସିଥିବା, ତାହାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଅଛି, ସେମାନେ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ପରି; ଯେଉଁ ତାହାରେ ବସିଥିବା, ତାହାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଅଲଗା ରହିଥିବା, ସେମାନେ ଚାନ୍ଦର କିରଣ ପରି। ଏହି ବିଶାଳ, ସ୍ଵର୍ଗୀୟ ଆତ୍ମାର ସମୁଦ୍ରରେ, ଚେତନା ତରଙ୍ଗ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ରସରେ ଭରିଥିବା, କିଛି ତରଙ୍ଗ ହରି, ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ରୁଦ୍ରର ଚମକରେ ଉପଜିଉଛନ୍ତି, ନିଜ ଗୁଣରେ ଚମକୁଛି।