ଏକ ମହାନ ଋଷିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧେଶ୍ୟ କରି, ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ଏହି ଗୁଡ଼ିକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଧାରଣ କରି, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ଦେହ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ: ଏକଟି ମନ ଓ ଏକଟି ଶାରୀରିକ ଦେହ। ଏହି ତିନିମୁହାଁ ଜଗତ କେବଳ ମନର ଉପଜା ଭାବନା, ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ନ ତ ସତ୍ୟ, ନ ତ ଅସତ୍ୟ। ମନ ଓ ଦେହର ଭିନ୍ନତା ଦେଖିବାର ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଏହି ଅଭ୍ୟାସର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଅଜ୍ଞାନରୁ ଏହି ବିଭିନ୍ନତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରିକି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଭିନ୍ନତା ଦେଖିବାର ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ମନ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ—ଘଡ଼ା, କପଡ଼ା, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଦିଆଯାଏ—କୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ। ଏହି ଭାବନାରୁ ମନରେ ଆସେ: "ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖୀ, ଭ୍ରମିତ" ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବ; ମନ ଏହି ସ୍ୱୟଂ-ସୃଜିତ ଧାରଣା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବାରେ, ଏହା ସାମ୍ସାରିକ ଜୀବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଜଣାନ୍ତି—"ଏହି ଧାରଣା କୃତ୍ରିମ, ଏହା ମୋର ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପତିତ ନୁହେଁ"—ତେବେ ମନ ଏହି ଦୃଢ଼ତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଓ ଚିରଯୁଗୀ ବ୍ରହ୍ମରେ ଲୀନ ହୁଏ। ଏହା ଏପରି, ଯେପରିକି ବିଶାଳ ସାଗର ତଟରେ ଅନେକ ଶୋଭାୟମାନ ଓ ମୃଦୁ ତରଙ୍ଗ ଅନୁକ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଜଳ ଶାନ୍ତ, ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଶୁଭ୍ର, ମଧୁର, ଶୀତଳ, ଅଭେଦ୍ୟ, ବିଶାଳ ଓ ମହା ଚମତ୍କାରର ଅଟୁଟ ରୂପରେ ଅଛି। ଏଥିରେ ଏକ ତରଙ୍ଗ ତାହାର ତିନି କୋଣ ଦେଖି ଏହି ଭାବନା କରେ—"ମୁଁ ତିନି କୋଣ ଅଛି"—ଓ ଏହି ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଧାରଣା ନିଜେ ସୃଜନ କରେ। ଯେତେବେଳେ ତାହା ଭାଙ୍ଗି ଏହାର ଆକୃତି ହରାଏ, ଏହା ଭାବେ—"ମୁଁ ଭାଙ୍ଗିଗଲି"—ଓ ଏହି ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ତାହା ପରି ହୁଏ, ଭୂମିକୁ ଅବତରଣ କରେ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ଉପରକୁ ଉଠେ, ଏହା ଭାବେ—"ମୁଁ ଉଠିଗଲି"—ଓ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ତାହା ପରି ଭାବେ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖି ଏହା ଭାବେ—"ମୁଁ ଚମକୁଛି"—ଓ ଧୂଳି ଗୋଟିଏ ଦେଇ ଏହା ଭାବେ—"ମୁଁ ଅଶୁଚି"। ରତ୍ନର ରେଖା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶୋଭାୟମାନ ହୁଏ, ତୁଷାର ଦ୍ୱାରା ଏହା ଭାବେ—"ମୁଁ ଶୀତଳ"। ତୀରରେ ଜଙ୍ଗଲ ଆଗର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖି ଏହା ଜ୍ୱଳିଉଠେ; ଏହା ଭୟଭିତ ହୁଏ, ଭାବେ—"ହାଁ, ମୁଁ ଦଗ୍ଧ ହେଉଛି"—ଓ ଧରାଯାଇଥିବା ମାଛ ପରି କମ୍ପିଉଠେ। ତୀରରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହୋଇ, ପାହାଡ଼, ପକ୍ଷୀ, ଓ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଚମକୁଛି, ଭାବେ—"ମୁଁ ବଡ଼, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉଦ୍ୟମୀ"। ଏହାର ଦେହ ଶୁଭ୍ର, ଚମକୁଥିବା, ଉଠିଥିବା, ନଷ୍ଟ ଓ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ଏହା ଭାବେ—"ମୁଁ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହେଉଛି"—ଓ ଆହତ ନାରୀ ପରି ଚିତ୍କାର କରେ। ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସାଗରରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଜଳର ଏକ ଅଂଶ, ଏହାମାନେ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଆକୃତି ସାଗରରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଏହାମାନଙ୍କର ଲମ୍ବା କିମ୍ବା ଛୋଟ ରୂପ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସାଗର ଭିତରେ ଅଲଗା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନୁହେଁ, ତଥା ଏହାମାନେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁପସ୍ଥିତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହାମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଚିନ୍ତାର ଖେଳ ଦ୍ୱାରା ଆକୃତି ନେଉଛନ୍ତି ଓ ଗଳିଯାଉଛନ୍ତି—ନଷ୍ଟ ଓ ଅନଷ୍ଟ, ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଜନ୍ମ ଓ ଅଜନ୍ମ, ପୁନଃ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛନ୍ତି। ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଦ୍ୱାରା ଏହାମାନେ ଅନେକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ଏହାମାନେ ଏକ ରୂପ, ଏକ ଜଳର ଅଂଶ, ରୋଗ ଓ ଦୂଷଣ ରହିତ। ଏହିପରି, ଏହି ବିଶାଳ, ଶୁଭ୍ର, ନିର୍ମଳ ସାଗରରେ—ଏହି ଏକ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବ୍ରହ୍ମର ରୂପରେ, ଯାହା ଶୁଭ୍ର ଚେତନା ଓ ଅସୀମ—ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଅଲଗା ନୁହେଁ; ସେମାନେ ସେହି ଅନନ୍ତ ଓ ଆଦି ଅନ୍ତ ନଥିବା ସତ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଚମତ୍କାର ଭାବରେ ଚଳାଯାଉଛନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମର ଅନେକ ଶକ୍ତି ଏହି ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଏ; ବ୍ରହ୍ମ ଭିତରେ ବ୍ରହ୍ମ ବିସ୍ତାରିତ, ଏହା ଜଳର ତରଙ୍ଗ ମଣ୍ଡଳ ପରି। ଅନେକ ରୂପ ଦେଖାଯାଉଥିବାରୁ, ଅନେକ ଭିନ୍ନତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ନିଶ୍ଚିତ ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା ନିୟତି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଉପରେ ଶାସନ କରେ। ଅଜଡ଼ ଶକ୍ତି ଜଡ଼ତା ନେଉଛି; ଚେତନା ଶୁଭ୍ର ଜ୍ଞାନ ରୂପେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଶକ୍ତି ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବସିଛି। ଏହି ବିଶାଳ ପ୍ରକାଶର ବିକାଶ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏହି ତରଙ୍ଗ ଭରା ସାଗର ପରି ଏହାର ଅନେକ ଆକୃତି ଓ ଚଳାଯାଉଛି। ଏହା ନିଜେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତି ନେଉନାହିଁ, ନିଜେ ଖେଳ ନ କରେ; ଆତ୍ମା ନିଜେ ଆତ୍ମାରେ, ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଅଛି, ଏପରି ଜଳ ସାଗରରେ ରହିଥାଏ। ଯେପରିକି ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଜଳରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ଏହି ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କର ନାଥରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଯେପରିକି ଏକ ମାଣିକ ମାଞ୍ଚିରେ ଟାଣ୍ଡା, ଫୁଲ, ଲତା, ପତ୍ର, ଫଳ, କୁଡ଼ି ଅଛି, ଏହିପରି ଏକ ବ୍ରହ୍ମ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଅଛି। ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଭିତରେ ଅନେକ କ୍ରିୟା ଓ ଶକ୍ତି ଅଛି, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀ ଆତ୍ମାରେ ସବୁ ଶକ୍ତି ଅଛି। ଯେପରିକି ତୀବ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ ଅନେକ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହିପରି ଦେବତାଙ୍କ ନାଥରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ମିଶିଥିବା ଅନେକ ଶକ୍ତି ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ଅନେକ ରୂପ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଶିବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେପରିକି ବୃଷ୍ଟି ମେଘର ଏକ ରଙ୍ଗରୁ ତଡ଼ିତର ଖେଳ ହୁଏ। ଅଜଡ଼ରୁ ଜଡ଼ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଜଡ଼ତାର ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା; ଯେପରିକି ମକୁଡ଼ିରୁ ତା, କିମ୍ବା ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିର ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ନିର୍ମଳ ଶିବ ନିଜେ ଚେତନା ଶକ୍ତିକୁ ବିସ୍ତାର କରି, ନିଜ ବନ୍ଧନ ପାଇଁ ଏହାକୁ ବିସ୍ତାର କରେ, ଯେପରିକି ରେଶମ କିଟ ନିଜେ ଚୋଉନ୍ଦା କାଟିଥାଏ। ଏହିପରି, ଏ ମହାବ୍ରହ୍ମା, ଆତ୍ମା ନିଜ ଆକୃତି ଚିନ୍ତା କରି, ନିଜେ ସାମ୍ସାରିକ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଉଛି, ଯେପରିକି ହାତୀ ନିଜ ବନ୍ଧନକୁ ଭାଙ୍ଗି ମୁକ୍ତି ପାଉଛି।