ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ, ଜଗତର ଚଳନ ଓ ନୀତିକୁ ଜାଣିଥିବା ଆମେ, ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ, ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ଯେଉଁଠି ଆସୁଥାଏ, ତାହାରେ ଆମେ କେବେ ହର୍ଷ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧରେ ପଡ଼ୁନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟାୟ ହୁଏ, ସେଠି କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଓ ଯେଉଁଠି ନ୍ୟାୟ ହୁଏ, ସେଠି ପ୍ରସନ୍ନତା ଆସେ—ଏହି ହେଉଛି ସାଧାରଣ ଜଗତର ଚଳନ, ହେ ପ୍ରଭୁ। ଜୀବନ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ, ଏହି ହେଉଛି ନୀତି—ଏହି କାମ କରିବା ଉଚିତ, ଏହି କାମ ନ କରିବା ଉଚିତ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଗ୍ନି ରହିଥାଏ, ତାହାର ତାପ, ଦହନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ବୋଧ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଭାବେ—"ଏହି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏହି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ"—ସେଠି ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଜଗତ ଅନୁଭବକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଭାବନା ଆମ ପ୍ରବଳ ହେବାବେଳେ, ଆମେ ଆମ ପୁଅକୁ ଦେଖିନଥିବାରୁ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଥିଲୁ; ଏହା ଆମେ ଖୋଲାସା କରୁଛୁ। ଏବେ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ସମଙ୍ଗା ସହ ନଦୀ କୂଳରେ ଦେଖିଛି; ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ପଡ଼ିଛି। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ଜଗତର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଟି ଦେହ ନାହିଁ; କାରଣ ମନ ହିଁ ଦେହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଧାରଣା ହୁଏ। ଆପଣଠାରୁ ମୁଁ ଠିକ୍ କଥା ଶୁଣିଛି, ବ୍ରାହ୍ମଣ; ମନ ହିଁ ଆମର ଦେହ, ଏହି ମନ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ଗଢ଼ିଥାଏ, ଯେପରି ମଟିକୁ ମଟିଆ କୁମ୍ଭାର ଆକାର ଦିଏ। ଏହି ମନ ଅଗ୍ରେ ଯାହା ନ ଥିଲା, ତାହାକୁ ତିଆରି କରେ, ଓ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଯାହା ତିଆରି ହେଲା, ତାହାକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଉଛି; ଏହି ଭ୍ରମ ଭିତରେ ମନ ଏକ ଶିଶୁ ପରି ମଟିର ପୁତୁଳି ସହ ଖେଳେ। ଏପରି ଭ୍ରମ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଅସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଭିତରେ, ମନରେ ଅନେକ ଅଲୌକିକ ଶକ୍ତି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରି, ମହାମୁନି, କୁହାଯାଏ ଯେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଦୁଇଟି ଦେହ ଅଛି—ମନ ଓ ଶାରୀରିକ ଦେହ। ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ଜଗତ କେବଳ ମନର ଭାବନାର ଉତ୍ପାଦ; ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ନ ଅଛି, ନ ନାହିଁ, ମୁନିବର। ମନ ଓ ଦେହ ବିଭେଦ ଦେଖିବା ଓ ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ବିଭିନ୍ନତା ଅଜ୍ଞାନରୁ ଜନ୍ମେ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ। ବିଭେଦ ଦେଖିବାର ପ୍ରବଳ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ମନ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ—ମଟି, କପଡ଼ା, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—କୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଦେଖେ। "ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖୀ, ଭ୍ରମିତ"—ଏପରି ଭାବନା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ମନ ଏହି ସ୍ୱୟଂ-ସୃଷ୍ଟ ଧାରଣାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ, ସେଇ ଜଗତରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଜାଣେ—"ଏହି ଧାରଣା କୃତ୍ରିମ, ଏହା ମୋର ନୁହେଁ, ଏହାରେ ମୁଁ ବିଲୀନ ହେଉନି"—ତେବେ ମନ ଏହାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଯେପରି ବିଶାଳ ସାଗର କୂଳରେ ଅନେକ ଲାଗାତାର ଲହରୀ ଉଠେ, ସେମାନେ ଶୋଭାମୟ ଓ ମୃଦୁ ହୁଏ, ସେପରି ଜଳ—ଶାନ୍ତ, ସ୍ୱଚ୍ଛ, ଶୁଧ୍ଧ, ମଧୁର, ଶୀତଳ, ଅବିନାଶୀ, ବିସ୍ତୃତ ଓ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ—ମଧ୍ୟରେ, ତିନିଧାର ଥିବା ଏକ ଲହରୀ, ନିଜ ଆକାରକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ନିଜ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଭାବେ—"ମୁଁ ତିନିଧାର"—ଏହିପରି ଧାରଣା କରେ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ଭାଙ୍ଗି ଯାଏ ଓ ଆକାର ହରାଏ, ଭାବେ—"ମୁଁ ଭାଙ୍ଗିଗଲି", ଏହି ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଉପରକୁ ଉଠେ, ଭାବେ—"ମୁଁ ଉଠିଛି"; ଏହିପରି ଅନେକ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଏଭଳି ଭାବେ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରତିବିମ୍ବରେ ଭାବେ—"ମୁଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ", ଧୂଳିରେ ଲଗିଲେ ଭାବେ—"ମୁଁ ଅଶୁଦ୍ଧ"। ମଣିର ରେଶାର ଜାଲରେ ଶୋଭିତ ହେଲେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ; ଶୀତ ଲାଗିଲେ ଅନୁଭବ କରେ—"ମୁଁ ଶୀତଳ"। ନଦୀ କୂଳର ଅଗ୍ନିର ପ୍ରତିବିମ୍ବରେ ତାହାର ଆକାର ଜ୍ୱଳିଉଠେ; ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଭାବେ—"ହାଏ, ମୁଁ ପୁଡ଼ିଗଲି"—ଓ ଧରା ପଡ଼ିଥିବା ମାଛ ପରି କାପେ। ପାହାଡ଼, ପକ୍ଷୀ, ଓ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୂଳରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହେଲେ ଭାବେ—"ମୁଁ ମହାନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଉଦ୍ୟମୀ"। ଯେତେବେଳେ ତାହାର ଦେହ ଶୁଧ୍ଧ, ଦୀପ୍ତିମାନ, ଉଠିଥିବା, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା, ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ—ଭାବେ—"ମୁଁ ବିଖଣ୍ଡିତ", ଓ ଆଘାତପ୍ରାପ୍ତ ନାରୀ ପରି କାନ୍ଦେ। ଲହରୀଗୁଡ଼ିକ ସାଗରରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ; ସେମାନେ ଜଳର ଏକ ରୂପ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଏକ ଦୃଢ଼ ଆକାର ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କର ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ନୁହେଁ; ଲହରୀଗୁଡ଼ିକ ସାଗରରେ ଅଲଗା ଭାବେ ନାହିଁ, ତଥାପି ସେମାନେ ଅନୁପସ୍ଥିତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସେମାନେ ନିଜ ଗୁଣ ଓ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ାଯାଏ ଓ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ—ନଷ୍ଟ ଓ ଅନଷ୍ଟ, ପୁଣି ଉଦ୍ଭବ, ଜନ୍ମ ଓ ଅଜନ୍ମ, ପୁଣି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ। ପରସ୍ପର କ୍ରିୟାରେ ସେମାନେ ଅନେକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ସମସ୍ତେ ଏକ ଜଳର ଗଠନ, ରୋଗ ଓ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ। ଏହି ପରି, ଏହି ବିଶାଳ, ଶୁଧ୍ଧ, ନିର୍ମଳ ଅନନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ—ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପରେ—ଏହା ଏକ ଚେତନା ଓ ସୀମାହୀନ। ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି, ଦୃଶ୍ୟରେ ଅଲଗା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ସେମାନେ ପୃଥକ୍ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତେ ଏହି ଅଦି ଓ ଅନନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମୂଳ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅନେକ ଭାବେ ଚଳିଥାଏ। ଶକ୍ତିର ବିଭିନ୍ନତା କେବଳ ଏହି ଅନନ୍ତ ରୂପର ଭିତରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଭିନ୍ନତା; ବ୍ରହ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମର ବିସ୍ତାର, ଯେପରି ଜଳରେ ଲହରୀର ଚକ୍ର। ଅନେକ ଆକାର ଦେଖାଯିବାରୁ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ଭିନ୍ନତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟ ତାହାର ନିଜ ଆକାର ସହ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ କରେ। ଜଡ଼ତା ଜଡ଼ତାର ଆକାର ନେଉଛି; ଚେତନା ଶୁଧ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସଂସ୍କାର ରୂପ ଶକ୍ତି ନିଜ ଧର୍ମରେ ବସିଥାଏ। ହେ ପାପହୀନ, ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶାଳ ଜଗତର ପ୍ରକାଶ ହୁଏ; ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ଓ ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ସାଗରରେ ଲହରୀ।