ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ମହାମୁନି ତାଙ୍କର ପୁଅଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ଅତି ଅଶାନ୍ତ ଥିଲେ, କାରଣ ସେ ପୁଅର ମନ ଅନ୍ୟତ୍ର ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲା। ଏହିବେଳେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନାଥ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ତୁମର ଭ୍ରମଣଶୀଳ ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଁ, ତେବେ ଜ୍ଞାନର ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି ତାଙ୍କୁ ଦେଖ।” ଭଗବାନଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ପରେ, ସେ ମୁନି ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମତା ନେଇ, ନିଜ ପୁଅର ଭଲମନ୍ଦ କଥା ଚିନ୍ତା କଲେ। ତାକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣର ଦର୍ପଣରେ ପୁଅର ସମସ୍ତ ଘଟଣା ପ୍ରତିଫଳିତ ହେଉଥିବା ଦେଖିଲେ। ଏହିପରେ, ଭୃଗୁ ନାମକ ମୁନି ସମଙ୍ଗା ନଦୀର କୂଳରୁ ନିଜ ଦେହକୁ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ମନ୍ଦର ପର୍ବତର ଢାଳରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ତାଁକୁ ଦେଖି, ସେ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷର ଉପରେ ଥିବା ମୁନି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହସରେ କାଳଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ରାଗ-ଦ୍ୱେଷଶୂନ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟତର ନାଥ, ଆମେ ସବୁ ଶିଶୁ, ଦୋଷରହିତ; ଆପଣଙ୍କ ପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମାତ୍ର ତିନି କାଳକୁ ନିର୍ମଳ ଭାବେ ଦେଖିପାରନ୍ତି। ଏହି ସଂସାର ଅନେକ ରୂପ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିତି ଦେଇ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି। ଆପଣ ମାତ୍ର, ହେ ଦେବ, ନିଜ ମନର ଲୀଳାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ଯାହା ମାୟାର ଭ୍ରମ ଦେଖାଏ, ଯେପରିକି ଜାଦୁକରଙ୍କ ମାୟା। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଲୋକେ କହନ୍ତି ମୋର ପୁଅ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ; ତେବେ ମୁଁ ତାକୁ ମୃତ ଦେଖି ଭ୍ରମିତ ହୋଇଁଥିଲି। ମୁଁ ଭାବିଲି, ‘ମୋ ପୁଅ, ଯାହାର ଆୟୁ ଶେଷ ହୋଇନଥିଲା, ତାକୁ କାଳ ନେଇଗଲା’; କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ଶାପ ଫଳରେ ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି। ତଥାପି, ସଂସାରର ନିୟମ ଜାଣି, ଆମେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖରେ, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଉପରେ କ୍ରୋଧ ଓ ନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନତା—ଏହିଭଳି ଏହି ସଂସାରର ନିୟମ। ‘ଏହି କରିବା ଉଚିତ୍, ଏହି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ’—ଏଭଳି ଚିନ୍ତା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ରହିଛି, ତେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଗ୍ନି ରହିଲେ ତାହାର ତାପ, ଜ୍ୱାଳା ଇତ୍ୟାଦି ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଭାବନ୍ତି, ‘ଏହିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବି, ଏହିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି’, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଂସାରର ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍, ହେ ଜଗତ୍ଗୁରୁ। ଆମେ ମାନେ, ଆମର ପୁଅକୁ ଦେଖିନଥିବାରୁ ଏବଂ ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଅଶାନ୍ତ ହେଇ, ଆପଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଥିଲୁ; ଏହି କଥା ଜଣାଇଲି। ଏବେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ସ୍ମରଣ ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ସମଙ୍ଗା ନଦୀକୂଳରେ ଦେଖିଛି; ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୋଇଛି। ମୁଁ ଭାବେ, ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଟି ଦେହ ନାହିଁ; ମନ ହିଁ ଦେହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ଉପଜାଯାଏ। ଆପଣଠାରୁ ମୁଁ ଶୁଣିଛି, ମନ ହିଁ ଆମର ଦେହ; ଏହି ମନ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଗଢେ, ଯେପରିକି କୁମ୍ଭକାର ମାଟିର ଘଡା ତିଆରି କରେ। ଏହା ଅଗ୍ରହିତ ଯାହାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏବଂ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ; ମନ ଭ୍ରମରେ, ଶିଶୁ ମାଟିର ଗୁଡିକୁ ଯେପରି ଖେଳେ, ସେପରି କଳ୍ପନା କରେ। ଏହିପରି, ଭ୍ରମ, ସ୍୵ପ୍ନ ଏବଂ ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନରେ, ମନରେ ଚମକିଥିବା ଶକ୍ତିମାନ ରୂପ ଉପସ୍ଥିତି ହୁଏ, ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଭ୍ରମ ଦେଖାଏ। ଏହି ମୂଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭରସା କରି, ମହାମୁନି, ଲୋକେ କହନ୍ତି ମନ ଏବଂ ଶରୀର—ଏହି ଦୁଇ ଦେହ ଅଛି। ଏହି ତିନିଭୁବନ ମନର କଳ୍ପନା ମାତ୍ର; ଏହା ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତି ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୁନି। ମନ ଓ ଦେହର ଭେଦ ଦେଖିବାର ଆଦତ ଓ ତାହାର ଜୋରଦାର ପ୍ରଭାବରୁ, ଏହି ବିଭିନ୍ନତା ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉପଜାଏ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯିବାର ଭ୍ରମ। ଏହି ଭେଦ ଦେଖିବାର ଦୃଢ଼ ଆଦତରୁ, ମନ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ—ଘଡା, କପଡ଼ା, ଜଙ୍ଗଲ ଇତ୍ୟାଦିକୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଦେଖେ। ‘ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ, ଅତି ଦୁଃଖୀ, ଭ୍ରାନ୍ତ’ ଇତ୍ୟାଦି ଭାବନା ଉପଜାଏ; ମନ ନିଜେ ତିଆରି କରିଥିବା ଏହି ଭାବନାରେ ଲଗି ରହିଲେ ସଂସାରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଜାଣିଯାଏ, ‘ଏହି ଭାବନା କୃତ୍ରିମ, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୋର ନୁହେଁ, ମୁଁ ଏଥିରୁ ପତିତ ହେଉନି’, ତେବେ ମନ ଏହି ଭ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହା ଯେପରି, ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ଅନେକ ତରଙ୍ଗ ଉଠିଥିବା ପରି, ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ଓ ମୃଦୁ ତରଙ୍ଗ ଏକ ପରେ ଏକ ଉପଜାଏ, ସେପରି ପାନି ମଧ୍ୟ—ଶାନ୍ତ, ପ୍ରସ୍ନ, ଶୁଦ୍ଧ, ମଧୁର, ଶୀତଳ, ଅବିନାଶୀ, ବିସ୍ତୃତ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଛି। ଏହି ପାନିର ଏକ ତିନି-ଧାର ତରଙ୍ଗ ନିଜ ରୂପକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ‘ମୁଁ ତିନି-ଧାର ତରଙ୍ଗ’ ଭାବି ନିଜ ଆକୃତି ଉପଜାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ଭାଙ୍ଗି ଯାଏ ଓ ଆକୃତି ହରାଏ, ଭାବେ ‘ମୁଁ ଭାଙ୍ଗିଗଲି’, ଏବଂ ଏହିପରି ଭାବନାରେ ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଉପରକୁ ଉଠେ, ଭାବେ ‘ମୁଁ ଉଠିଛି’, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ସେପରି ଭାବିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବରେ ଭାବେ ‘ମୁଁ ଦୀପ୍ତିମାନ’, ଧୂଳିରେ ଲଗିଲେ ‘ମୁଁ ଅଶୁଦ୍ଧ’ ଭାବେ। ଅଣ୍ଡାମାଣିର ଆଲୋକ ରେଶମାଳାରେ ଶୋଭିତ ହେଲେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ; ଶୀତଳ ପାଳିରେ ଏହି ତରଙ୍ଗ ‘ମୁଁ ଶୀତଳ’ ଅନୁଭବ କରେ। ନଦୀକୂଳର ଜ୍ୱାଳାର ପ୍ରତିବିମ୍ବରେ ତାହାର ଆକୃତି ଜ୍ୱଳିଉଠେ; ତେବେ ‘ହାୟ, ମୁଁ ପୁଡ଼ିଯାଏ’ ଭାବି ଡରିଯାଏ ଓ ଧରାପଡ଼ିଥିବା ମାଛ ପରି କମ୍ପିଥାଏ। ପାହାଡ଼, ପକ୍ଷୀ ଓ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୂଳରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହେଲେ, ଭାବେ ‘ମୁଁ ବଡ଼, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶ୍ରମିକ’। ଏହାର ଗତି ଶୁଦ୍ଧ, ଦୀପ୍ତିମାନ, ଉଠିଥିବା, ଭଙ୍ଗୁର ଓ ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଭାବେ ‘ମୁଁ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ’ ଓ ଦୁଃଖିତା ନାରୀ ପରି କନ୍ଦେ। ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସମୁଦ୍ରରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ; ସେମାନେ ପାନିର ଏକ ରୂପ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମଧ୍ୟ ଆକୃତି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ।