ସୃଷ୍ଟିର ଏହି ବିଶାଳ ଗୃହରେ, ସେ କାର୍ମିକ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦୀପକୁ ବିଭିନ୍ନ କୋଣାରେ ଘୁଞ୍ଚାଇଥାନ୍ତି, ଦୟାବଶତଃ ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଘରେ କ’ଣ କେଉଁଠି ଅଛି, ତାହା ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ଅନୁସନ୍ଧାନ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟନୟନରେ ଦିନଗୁଡିକ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପକେ, ଏବଂ ସେ ଜଗତର ରକ୍ଷକମାନଙ୍କର ଫଳକୁ ପୁରୁଣା ଅରଣ୍ୟର ଫଳ ଭଳି ଭୋଗ କରନ୍ତି। ମୃତ୍ୟୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପେଟି ଭଳି, ଦେଖାଯିବା ମଣିମାଳା ସଦୃଶ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଘରଗୁଡିକୁ ଆହିରେ ଭରି ନେଉଛି। ଏହି ଜଗତମଣିମାଳାକୁ ସେ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ପିନ୍ଧନ୍ତି, ପୁନଃ ସେଇ ମାଳାକୁ କାଟି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଦିନ ହଂସ ପଛରେ ରାତିର କମଳମାଳା ଲଗି ରହିଥାଏ, ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ସ୍ୱରୂପ ସ୍ତ୍ରୀ ତାରାମାଳିକାର କିରଣରେ ଆକାଶକୁ ଚାପି ରହନ୍ତି। ଜୀବନର ମଦବିକ୍ରେତା, ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ମେଘ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରି, ନିତ୍ୟ ତାରାମାଳାର ରକ୍ତବିନ୍ଦୁକୁ ମଧୁପାନ କରନ୍ତି। ଏହି ଚୋର, ଛୋଟ ବଡ଼ ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଅପହରଣ କରେ—ଯୌବନ, କମଳ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଜୀବନର ସିଂହମାନ—କିଛି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ। ଜଗତ ଚକ୍ରର ଖେଳରେ, ସେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରି ତଳକୁ ଫିଙ୍କି ଦେଇ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟର ହାସ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସେ କର୍ତ୍ତା, ଭୋକ୍ତା, ବିନାଶକ, ସ୍ମରଣକର୍ତ୍ତା—ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେଇ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ମଧ୍ୟ କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ। କାଳର ଶକ୍ତି, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ୱଳ, ଏକ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ରୂପକୁ ଦେଖାଏ ଓ ଲୁଚାଏ, ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଦୁଇଟି ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ କାଳବିଭାଗର ଚିହ୍ନ ନେଇ। ଏହି ବଡ଼ ଖେଳର ସମସ୍ତ ପଦକ୍ରମ, ସେଇ ସେଇ ରାଜପୁତ୍ରଠାରୁ ଦୂରେ ଅଛି, ଯାହାଙ୍କ ଶକ୍ତି କାଳ ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଇନାହିଁ। ଏଠାରେ, ସେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ଦୁଃଖିତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଅଭିନୟ କରି, କ୍ଳାନ୍ତ ଜଗତକୁ ଏକ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଜଙ୍ଗଲରେ ଶିକାର କ୍ଷେତ୍ର କରି ଦେଇଛନ୍ତି। କେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ ଅଗ୍ନିକୁମୁଦ ଲୋଟସ ଉଦିତ, କେଉଁଠି ଖେଳର ଶିତଳ ହ୍ରଦ, ଏବଂ ବିପ୍ଳବ ଯୁଗର ମହାସାଗର। କାଳର ପଥ ଏହି ଜଗତରେ ତାହିଁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେଉଁମାନେ ତୀକ୍ତ, ତୀବ୍ର ଓ ଲୁଣ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ପାକି ଯାଇଛନ୍ତି। ଭୟଙ୍କରା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚଳି, ସମସ୍ତ ମାତୃଗଣ ସହିତ, ଏହି ଜୀବନ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶିଆଳୀ ଭଳି ପୁରୁଷମୃଗମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରେ। ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କର ହସ୍ତତଳରେ, ସେଇ ପୃଥିବୀ ରସରେ ଭରିଥିବା ପାନପାତ୍ର, ଡୋଳୁଥିବା ପଦ୍ମ, ଶାଳୁକ ଓ ପୁଷ୍ପମାଳାର ଜାଲରେ ଶୋଭିତ। ଆତ୍ମାର କଫାଖାପ ଖଞ୍ଜର ମଧ୍ୟରେ ଦହଡ଼ି ଦେଉଥିବା ମହାସିଂହ, ଚୌଡ଼ା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଖମ୍ବା ମାନ, ଏହି ଖେଳର ପ୍ରିୟ ପକ୍ଷୀ। ଉଦ୍ଧତ ତମାଳ ଆକାଶର ପବିତ୍ର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସହିତ, ମଧୁର ତାନ ଭଳି, ଏହି ଦେବତା ମହାକାଳ, ଚଞ୍ଚଳ କୋଇଳୀ ଭଳି। ସେ ନିତ୍ୟ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ରୂପ, ଦୁଃଖର ବାଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, 'ଅଗ୍ରହ' ନାମକ ଧନୁଷ୍ୟ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅନୁନାଦିତ। ସର୍ବୋତ୍ତମ ଖେଳର ଭାବରେ, ଏହି ବୃଦ୍ଧ, ଜଗତରେ ଅସ୍ଥିର ମାକଡ଼ି ଭଳି, ଚଳି, ଧରି, ଘୁଞ୍ଚି, ଭାଙ୍ଗି, ନିଜ ଦେହକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରେ—ଏହି କାଳ। ଏଠାରେ, ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ସୁଖମୟ ଖେଳ ମଧ୍ୟରେ, ଅନ୍ୟ ଏକ ମଣି ଦେଖାଯାଏ; ଜଗତ ତାହାକୁ ଭାଗ୍ୟ ଓ କାଳ ଭାବି, କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରେ। କାର୍ମ କେବଳ କ୍ରିୟା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହାର ସ୍ୱରୂପ କେବଳ ନିଜର ଓଲିସିଲି; ଏଠାରେ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୂପ କେଉଁଠି ମିଳେ ନାହିଁ। ଏହି କାରଣରେ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅନୁକ୍ରମ ନିତ୍ୟ ଦୁର୍ବଳ ରହିଥାଏ, ଏବଂ ଗରମରେ ହିମ ଗଳିଯିବାପରି, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ। ଏଠାରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ—ଜଗତର ଭୋଗକ୍ଷେତ୍ର—ସେଠା ତାଙ୍କର ନୃତ୍ୟମଞ୍ଚ; ସେଠି ସେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି। ତୃତୀୟ, ଭୟଙ୍କର ନାମ 'ମୃତ୍ୟୁ' ଧାରଣ କରି, ଖପର ଧାରୀ ଦେହରେ, ମଦାନ୍ଧ ଭାଗ୍ୟ ଜଗତରେ ନୃତ୍ୟ କରେ। ଯେପରି, ମୃତ୍ୟୁ ନିରନ୍ତର ନୃତ୍ୟ କରେ, ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଭାଗ୍ୟଦେବୀ ସହିତ, ହେ ମୁନି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାମନାରେ। ଶେଷରେ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ଶୁଭ୍ର ଓ ଗଙ୍ଗାଧର, ଏହି ଦୁଇଜଣ ତିନିରୂପରେ, ସଂସାର ଚେଷ୍ଟାର ହୃଦୟରେ, ସୂତ୍ର ଓ ନିର୍ସୂତ୍ର ଉଜ୍ୱଳତାରେ ଅଭିଭାସିତ। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗୋଲାକ, ହସ୍ତ ତଳର ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଙ୍କଣ, ଖେଳର ପଦ୍ମ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଦିବ୍ୟ ପଦ୍ମହୃଦୟ—ଏହି ସମସ୍ତ ଶୋଭାଯୁକ୍ତ। ତାରା ଓ ବିନ୍ଦୁ ମାଳା, କମଳ ଦଳର କମ୍ପିତ ଚକ୍ର, ଏକା ମହାସାଗରର ଜଳରେ ଧୋଇ, ଏକ ଆକାଶରେ ଶୋଭିତ। ଏପରି ରୂପ ସାମ୍ନାରେ, ଭାଗ୍ୟ ନିରନ୍ତର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଅବିରତ ଆରମ୍ଭରେ ନୃତ୍ୟ କରେ। ଏହି ଜଗତର ମଣ୍ଡପରେ, ନୃତ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦିତ, ଅବିରତ ଚଳନର ରୂପ, ଘଟଣାର ଆଗମନ ଓ ଯାତ୍ରାରେ ଚଞ୍ଚଳ। ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିବା ଅଲଙ୍କାର ହେଉଛି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୋକମାଳା; ତାଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ କେଶମାଳା ଆକାଶରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପାତାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବିଥାଏ। ନରକର ଗୁଙ୍ଗୁନି ନୂପୁରମାଳା, ଦୁଷ୍କର୍ମର ସୂତ୍ରରେ ଗଂଥିତ, ତାଙ୍କର ପାତାଳ ପାଦରେ କମ୍ପିତ। ତାଙ୍କର କପୋଳର କାସ୍ତୂରୀ ଚିହ୍ନ ହେଉଛି କର୍ମସଖା ଦ୍ୱାରା ରାତିରେ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍କିତ। ଏହି ଦେବୀ କାଳୀର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଯୁଗାନ୍ତରେ ଉତ୍ସାହରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଗର୍ଜନ ପର୍ବତ ଶିଖରରୁ ଉନ୍ମୁକ୍ତ। ତାଙ୍କ ପଛରେ, ଅବିରତ ଝୁଲୁଥିବା, ମୟୂରପିଛ ଶୋଭିତ ଯୁବା ରଥମାନେ, ତାଙ୍କର ତିନି ଚକ୍ଷୁ ବିପୁଳ ଓ ଭୟାନକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଜଗତକୁ ଭୟଭୀତ କରେ। ତାଙ୍କ ଖୋଲା କେଶ ଶରତ୍ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ପରି ମୁଣ୍ଡରେ ବିସ୍ତୃତ; ସେ ଧଳା ମନ୍ଦାର ପୁଷ୍ପ ଓ ଗୌରୀର ଚାମର ହଲାହଲ ହଲାଇଥାନ୍ତି। ଭୈରବ ଉଦର ଭଳି ଡମ୍ରୁ ନାଚରେ ତାଙ୍କର ଧ୍ୱନି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେହରୁ ନିଆଯାଇଥିବା ଖପର କୋଷ ଝଙ୍କାର କରେ। ଆକାଶ ଶୁଷ୍କ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଦେହ ଓ ଗଦା ଖଣ୍ଡରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ତାଙ୍କର ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଘନ ମେଘ ପରି କଳା। ସେ ପଦ୍ମ ମାଳା ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମୁଣ୍ଡ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରି, ମହାୟୁଗର ନୃତ୍ୟରେ ଚକ୍ରବାତ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।