ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ମହାନ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ ଯେ, ଏକ ଜଣ ଯୋଗ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଶୁଭ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶରେ ଏକ ମହାନ ବିଦ୍ୟାଧର ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ । ସେ ମୁକୁତ, ମୁକୁତାମାଳା ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ହସମୁଖ ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖେଳିବାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ । ସେ ଲୋଟସମୁଖୀ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ୱଳ ଓ ମନୋମୋହନୀ, ପୁଷ୍ପବାଣଧାରୀ ଅନ୍ୟ କାମଦେବ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ । ବିଦ୍ୟାଧର ନାରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ପ୍ରିୟ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗରର ଶୋଭା ବଢ଼ାଉଥିଲେ । ଏପରେ, ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରାଜ୍ୟରେ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଯୁଗ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ସେ ଏକ ପତଙ୍ଗ ପରି ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ି ଛାର ହେଇଗଲେ । ଏବେ, ସୃଷ୍ଟି ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରେ, ତାଙ୍କର ଚେତନା ଏକ ଘରହୀନ ପକ୍ଷୀ ପରି ଭ୍ରମଣ କରିଲା । ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରାତି ଶେଷ ହୋଇ, ନୂତନ ବିଚିତ୍ର ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହେବା ସମୟରେ, ସଂସାର ର ଉତ୍ପାତ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ତାହା ପରେ, ତାଙ୍କର ମନସ୍ଥ ଭାବନା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାଲି ନୂତନ ସୃଷ୍ଟିରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବରେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଜନ୍ମ ନେଲା । ହେ ମୁନି, ସେ ଶିଶୁ, ଯାହାକୁ ବାସୁଦେବ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ । ଏକ ଯୁଗ ଯାଏଁ ବିଦ୍ୟାଧର ଥିବା ପରେ, ଏହି ସମୟରେ, ତୁମର ପୁତ୍ର ସମଙ୍ଗା ନଦୀ ତଟରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି । ବିଭିନ୍ନ କଠିନ ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ବିବ୍ରାନ୍ତ, ସେ ବାବୁଲ ଓ କରଞ୍ଜ ଗଛର ତଳ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧ ଜନ୍ମର ଗର୍ଭ ମାନେ, ଏବଂ ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରିଲେ । ସେ ଜଟା ଓ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ମାଳା ପିନ୍ଧି, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି, ଏଠି ଅଟୁଟ ତପସ୍ୟାରେ ଅଷ୍ଟଶତ ବର୍ଷ ରହିଲେ । ଯଦି ତୁମେ ଇଚ୍ଛା କର, ମୁନି, ସେ ଭ୍ରମଣଶୀଳ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିବାକୁ, ତେବେ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟି ଖୋଲି ତାଙ୍କୁ ଦେଖ । ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ଏପରି କଥା କହିବା ପରେ, ସେ ମୁନି ସମତଳ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଜ୍ଞାନ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ପୁତ୍ରଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଅନୁସନ୍ଧାନ କଲେ । ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ସେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ସମସ୍ତ ଗଥା ମନୋବିମ୍ବରେ ଦେଖିଲେ । ଏପରେ, ଭୃଗୁ ମହାର୍ଷି ସମଙ୍ଗା ତଟରୁ ନିଜ ଦେହକୁ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଓ ମନ୍ଦରାଚଳ ଶିଖରରେ ନିଜ ଦେହରେ ଦଢ଼ି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ । ଭୃଗୁ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହସରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ରାଗଶୂନ୍ୟ ଭାବରେ କାଳଙ୍କୁ ଚାହିଁ, ଏପରି କହିଲେ— “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟତର ନାୟକ, ଆମେ ଅନ୍ନ, ନିର୍ମଳ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପରି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ତିନି କାଳ ଦେଖ, ତାହା କେବଳ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ହିଁ ସମ୍ଭବ । ଏହି ଜଗତ ଅନେକ ରୂପ ଓ ବିକାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ ଓ ଏହା ଦୃଢ଼ମନ୍ଥିର ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିମୁଢ଼ କରେ । ଏହି ମନୋବୃତ୍ତି ଯେପରି ମାୟା ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତାହା ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବେ ଜାଣ, ଏହା ଏକ ମାୟାବୀର ମନ୍ତ୍ର ପରି । ମୋର ପୁତ୍ର ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି ମୁଁ ବିମୂଢ଼ ହେଇଥିଲି । ମୁଁ ଭାବିଲି, ‘ମୋ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଆୟୁ ଶେଷ ହୋଇନଥିବା ସତ୍ୱେ ତାଙ୍କୁ କାଳ ନେଇଗଲେ’; କିନ୍ତୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମର ଶାପ ଦ୍ୱାରା ଏହା ମୋ ଉପରେ ଘଟିଛି । କିନ୍ତୁ, ଜଗତ ଧର୍ମ ଜାଣି, ଆମେ ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ନ ହସୁ ନ ରାଗୁ; ଅନ୍ୟାୟ କରୁଥିବା ଉପରେ କ୍ରୋଧ ଓ ନ୍ୟାୟ କରୁଥିବା ଉପରେ କୃପା ଏହି ଲୋକର ନିୟମ । ଏହି କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଏହି କରିବା ଅଯୋଗ୍ୟ—ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ଯାଏଁ ଜୀବନ ଅଛି, ତାଏଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ; ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଅଛି, ତେଣୁ ତାର ତାପ ଓ ଦାହ ଅଛି । ଯେଉଁଠି ମନେ ‘ଏହି ଗ୍ରହଣୀୟ, ଏହି ତ୍ୟାଜ୍ୟ’ ଭାବ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ଏହି ଜଗତ ତ୍ୟାଗ୍ୟ, ହେ ଜଗତ୍ଗୁରୁ । ଆମେ ନିଜ ଶିଶୁକୁ ଦେଖିନଥିବାରୁ ଭାବନାରେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ, ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛୁ; ଏହି କଥା କହିଲି । ଏବେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମ ଉପଦେଶରେ, ସମଙ୍ଗା ତଟରେ ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିଛି; ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି । ମୁଁ ଭାବେ, ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଦୁଇଟି ଦେହ ନାହିଁ; କାରଣ ମନେ ହିଁ ଦେହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ଉପଜାଏ । ତୁମେ ଠିକ୍ କହିଛ, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ମନେ ହିଁ ଆମର ଦେହ; ଏହି ମନ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଗଢ଼ିଥାଏ, ଯେପରି ମାଟିକୁ କୁମ୍ଭକାର ଆକାର ଦେଇଥାଏ । ଏହି ମନ ଅନ୍ୟ କିଛି ନଥିବାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଏବଂ ଯାହା ହୋଇଯାଏ ତାକୁ ତୁରନ୍ତ ଧ୍ୱଂସ କରେ; ଏହି ମନ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଶିଶୁ ପରି କଳ୍ପନା କରି ଖେଳେ । ଏହିପରି, ଭ୍ରମ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ, ମନ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଶକ୍ତି ଚମକେ, ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ମାୟା ପରି । ଏହି ଅଣ୍ଡ ଦୃଷ୍ଟି ଉପରେ ଭିତି କରି, ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଦେହ—ମନ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଦେହ—ଏହିପରି କୁହାଯାଏ । ଏହି ତିନି ଲୋକ ମନର କଳ୍ପନା ମାତ୍ର; ଏହା ବିଶାଳ ଆଭାସ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ । ମନ ଓ ଦେହ ଭିନ୍ନ ଭାବ ଦେଖିବା ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭିନ୍ନତା ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉପଜାଏ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ଭିନ୍ନତା ଭାବ ଦ୍ୱାରା ମନ ସବୁଠି ଘଡ଼ା, କପଡ଼ା, ଜଙ୍ଗଲ ଇତ୍ୟାଦି ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଖେ । ‘ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖୀ, ବିମୂଢ଼’ ଭଳି ଭାବନା ଉପଜେ; ଏମିତି ଭାବିଲେ, ମନ ସଂସାରରେ ପଡ଼ିଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଜାଣିଲେ, ‘ଏହି ଭାବନା କୃତ୍ରିମ, ଏହା ମୋ ନୁହେଁ, ଏହିଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତଳେ ପଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ’, ସେତେବେଳେ ମନ ସେଥିରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭି ଶାନ୍ତ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ଏହିପରି, ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ର ତଟରେ ଅନେକ ଛୋଟ ଛୋଟ ତରଙ୍ଗ ଉଠି ଶୋଭା ବଢ଼ାଏ । ଏହି ଜଳ ଶାନ୍ତ, ପରିଶୁଧ୍ଧ, ମଧୁର, ଶୀତଳ, ଅବିନାଶୀ, ବିଶାଳ ଓ ଉଜ୍ୱଳ । ଏହି ଜଳର ତିନି କୂଳିଆ ଏକ ତରଙ୍ଗ ନିଜ ଆକୃତି ଭାବି, ‘ମୁଁ ତିନି କୂଳିଆ’ ବୋଲି ଧାରଣା କରେ । ଯେତେବେଳେ ସେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଆକୃତି ହରାଏ, ସେ ଭାବେ, ‘ମୁଁ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ’ ।