ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆତୁରତାରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଗଢ଼ାଯାଇଥିବା ଏହି ସଂସାରରେ ବାସ କରୁଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲା, ସେ ରାତିର କୁହୁଡ଼ି ପରି ହରାଏଗଲେ । ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ମୁଝିଯାଇଥିବା ଫୁଲ, ଦେହ ଅଳସ, ଗାଏ ଘମରେ ଭିଜା—ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ନିଜ ସଙ୍ଗିନୀ ସହିତ ପକ୍କା ଫଳ ପରି ପଡ଼ିଗଲେ । ଏହି ଦିବ୍ୟ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ତାପରେ ପଞ୍ଚଭୂତ ମଧ୍ୟରେ ଶେଷେ ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ତାହାପରେ ସେ ଦଶାର୍ଣ୍ଣରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରି ଦ୍ୱିଜ ହେଲେ, କୋଶଳରେ ରାଜା ହେଲେ, ଅଙ୍ଗ ଜଙ୍ଗଲରେ ମାଛ ଧରୁଥିବା ମାଛିଆ ହେଲେ, ତିନି ନଦୀ ପାରେ ହଂସ ହେଲେ । ପୌଣ୍ଡ୍ରରେ ସୂର୍ୟବଂଶୀ ରାଜା ହେଲେ, ଶାଲ୍ୱରେ ଭକ୍ତ ହେଲେ, ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟଶାଳୀ ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧ ଋଷିପୁତ୍ର ହେଲେ । ମଦ୍ରରେ ରାଜ୍ୟପାଳ, ପରେ ସମଙ୍ଗା ନଦୀ ତୀରେ ବସୁଦେବ ନାମକ ଯୁବ ତପସ୍ବୀ ହେଲେ । ଏହିପରି ଅନେକ ଅଜଣା ସ୍ଥାନରେ, ନିଜ ପୂର୍ବସଂସ୍କାରରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ, ତୁମ ପୁଅ ଅନେକ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରି ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଫିରୁଥିଲେ । ସେ ଏକ ଦିନ୍ଧ୍ୟା ଅରଣ୍ୟରେ ଗୋପାଳକ, କେକୟରେ ଶିକାରୀ, ସୌଭୀରରେ ଏକ ଉପରାଜ, ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତରେ ଏକ ଅଞ୍ଚଳପାଳ ହେଲେ । କିରାତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାଁଶ ଝାଡ଼ରେ, ଅରଣ୍ୟରେ ମୃଗ, ତାଳ ଗଛ ତଳେ ରେଙ୍ଗା ଜନ୍ତୁ, ତମାଳ ଗଛରେ ଅବଧିପକ୍ଷୀ ହେଲେ । ତୁମ ପୁଅ ମନ୍ତ୍ର ଶିଳ୍ପରେ ପ୍ରଥମ ହୋଇ, ବିଦ୍ୟାଧର ଦେୟ ଦେଇଥିବା ଜ୍ଞାନ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ । ଏହା ଦ୍ୱାରା, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ଆକାଶରେ ମହା ବିଦ୍ୟାଧର ହେଲେ, ମୁକୁତ ଓ ବାହୁବଳୟରେ ଶୋଭିତ, ଖେଳ ମେଳାରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲେ । ସେ ଲୋଟସମୁଖୀ ବନିତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ୟ ପରି, କାମଦେବ ପରି ପୁଷ୍ପଧନୁ ଧାରୀ, ବିଦ୍ୟାଧର ନାରୀମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ଗନ୍ଧର୍ବନଗରର ଶୋଭା ହେଲେ । ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ୟ ଲୋକରେ ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହି, ଶେଷେ ପତଙ୍ଗ ପରି ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ି ଛାଇଁ ହୋଇଗଲେ । ତାପରେ, ନବସୃଷ୍ଟି ନ ହେଉଥିବା ଆକାଶରେ, ତାଙ୍କର ପୂର୍ବସଂସ୍କାର ଘର ନଥିବା ପକ୍ଷୀ ପରି ଭୂମିହୀନ ହୋଇ ଘୂରିବାକୁ ଲାଗିଲା । ଏହାପରେ, ସମୟ ନୂତନ ଚମତ୍କାର ଆରମ୍ଭ କଲା, ବ୍ରହ୍ମାର ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ଏବଂ ସଂସାର ରୂପୀ କଳହ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ତାଙ୍କର ମନୋବୃତ୍ତି, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାଲି, ନୂତନ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ପୃଥିବୀରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲା । ହେ ଋଷି, ସେ ଶିଶୁ, ବସୁଦେବ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରି ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ । ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଦ୍ୟାଧର ହୋଇ, ଆଜି ସେ ତୁମ ପୁଅ ସମଙ୍ଗା ନଦୀ ତୀରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି । ବିଭିନ୍ନ ଦୁର୍ଲଭ ସଂସ୍କାରରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ, ସେ ବାବ୍ଲା ଓ କରଞ୍ଜ ଗଛ ତଳ ଗହ୍ୱରରେ, ବୃଦ୍ଧ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଗର୍ଭରେ, ଏବଂ ଘନ ଅରଣ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲେ । ଜଟା ଓ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ମାଳା ପିନ୍ଧି, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ନିବାରଣ କରି, ସେ ଏଠାରେ ଏକ ଶକ୍ତ ତପସ୍ୟାରେ ଅଷ୍ଟଶତ (ଏଠି ଅର୍ଥାତ୍ ୮୦୦) ବର୍ଷ ଅବସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ । ଯଦି ଆପଣ, ହେ ମୁନି, ଏହି ଚଞ୍ଚଳମନ ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ତେବେ ଦ୍ରୁତ ଜ୍ଞାନ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତୁ । ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ନାଥ ଏପରି କହିଲେ, ମୁନି ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ସମ ରଖି, ଜ୍ଞାନ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ପୁଅଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଅନୁସନ୍ଧାନ କଲେ । ଏବଂ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଅନୁଭୂତିର ଶକ୍ତିରେ, ସେ ନିଜ ପୁଅଙ୍କ ସମସ୍ତ ଗଥାକୁ ମନର ଆଇନାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିଲେ । ଏହା ପରେ ଭୃଗୁ, ସମଙ୍ଗା ତୀରରୁ ନିଜ ଦେହକୁ ପୁଣି ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଶିଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଅସଙ୍ଗୀ ମୁନି ଅଦ୍ଭୁତ ହସରେ କାଳଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ନିର୍ବିକାର ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ— “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଭୂତ ଭବିଷ୍ୟତର ନାଥ, ଆମେ ତ ଶିଶୁ ଭଳି ନିର୍ମଳ; କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତିନି କାଳକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ପବିତ୍ର । ଏହି ଜଗତର ଚଳଚିତ୍ର, ଅନେକ ରୂପ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଭରିଆ, ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ମାୟା ନିଜେ ଦୃଢ଼ମତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ । ଆପଣ ଛାଡ଼ି, ଏହି ମନସିକ ଚେଷ୍ଟାର ସ୍ୱରୂପ, ଯାହା ମାୟା ତିଆରି କରେ, ଏହା କେବଳ ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି, ଯେପରି ଜାଦୁଗରଙ୍କ ମାୟା । ମୋର ପୁଅ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ ବୋଲି କହାଯାଇଛି; ତେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲି । ମୁଁ ଭାବିଲି, ‘ମୋ ପୁଅଙ୍କ ଆୟୁ ଶେଷ ହୋଇନଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସମୟ ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ’; କିନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ, ନିୟତିର ଶକ୍ତିରେ, ଆପଣଙ୍କ ଶାପ ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା । କିନ୍ତୁ, ଜଗତ ଚରିତ୍ର ଜାଣି, ଆମେ ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧ-ପ୍ରସାଦରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଅନ୍ୟାୟ କରୁଥିବା ଉପରେ କ୍ରୋଧ ଏବଂ ନ୍ୟାୟ କରୁଥିବା ଉପରେ ପ୍ରସାଦ—ଏହି ହେଉଛି ଜଗତ ଧର୍ମ, ପ୍ରଭୁ । କ’ଣ କରିବା, କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହି ହେଉଛି ଜୀବନ ଯାଏଁ ପ୍ରଥା; ଯେପରି ଅଗ୍ନି ରହିଲେ ତାପ, ଜ୍ୱାଳା ଓ ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ । ଯେଉଁ ଲୋକ ଭାବେ, ‘ଏହି ନେବା ଉଚିତ୍, ଏହି ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍’, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାର ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍, ହେ ଜଗତ୍ ଗୁରୁ । ଆମେ ନିଜ ପୁଅକୁ ଦେଖିପାରିନଥିବାରୁ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ, ହେ ଭାଗ୍ୟବାନ, ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲୁ; ଏହି କଥା କହିଲି । ବର୍ତ୍ତମାନ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ସ୍ମୃତିକୁ ଦ୍ୱାରା, ସମଙ୍ଗା ତୀରେ ମୋ ପୁଅକୁ ଦେଖିଛି; ଏପରି ଭାବରେ ସେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଲେ । ମୋ ମନେ ହୁଏ, ଏହି ଜଗତର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେହ ନାହିଁ; କାରଣ, ମନ ହିଁ ଦେହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ଗଢ଼ାଯାଏ । ଆପଣ ଠିକ୍ କହିଛନ୍ତି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମନ ହିଁ ଆମର ଦେହ; ଏହା କଳ୍ପନାରେ ଦେହ ତିଆରି କରେ, ମାଟି କୁମ୍ହାର ହାତରେ ମଟିକୁ ଆକାର ଦେଇବା ପରି ।