ଏହି ସଂସାରରେ ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ ତାହାକୁ ଏକ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ। ଯଥା, ଏହି ଦେହ ନଶ୍ୱର, କିନ୍ତୁ ମନ ଏକ ମୂର୍ତ୍ତିକା ପୁରୁଷକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସୃଷ୍ଟି କରିଦିଏ, ଯେପରିକି ଏକ ଶିଶୁ ଖେଳ ଖେଳେ। ଏଠାରେ, ମନ ହିଁ ପ୍ରଧାନ; ମନ ଯାହା କରେ, ତାହାକୁ କ୍ରିୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ମନ କଳ୍ପନାରେ ବନ୍ଧି ରହେ, ଏବଂ କଳ୍ପନା ଶ୍ରମ ଛାଡ଼ିଲେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଏହି ଦେହ, ଏହି ଚକ୍ଷୁ, ଏହି ଅଙ୍ଗ, ଏହି ମୁଣ୍ଡ—ଏହି ସମସ୍ତ ରୂପାନ୍ତର ମନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ମନ ହିଁ ଜୀବ, ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ବିବେକ, ଏବଂ ଆତ୍ମ-ଭାବରୁ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାରୁ ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ। ଦେହ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ମନ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅନ୍ୟ ଦେହ ଓ ନିଜ ଦେହକୁ ଦୃଢ଼ ରୂପେ ଅନୁଭବ କରେ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ମନ ନିଜକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖିପାରେ, ତେବେ ଦେହ ଭାବକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରେ। ତୁମର ପୁଅର ମନ, ତୁମ ମଧ୍ୟରେ ସମାଧିରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ବହୁ ଦୂର ଦୂରାନ୍ତରେ ଯାତ୍ରା କରିଛି। ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ଉଶନାସଙ୍କ ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ି, ସେ ଗଗନ ମାର୍ଗରେ ଗଛର ଚିଡ଼ିଆ ପରି ଦେବ ଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲା। ସେଠି ମନ୍ଦାର ଉଦ୍ୟାନ, ପାରିଜାତ ଗୃହ, ନନ୍ଦନ କାନନ ଏବଂ ଲୋକପାଳ ନଗରୀ ମଧ୍ୟରେ, ତୁମର ପୁଅ ଅଷ୍ଟ ଚତୁର୍ଯ୍ୟୁଗ ଧରି ଦିବ୍ୟ ସୁନ୍ଦରୀ ବିଶ୍ୱାଚୀଙ୍କୁ ମଧୁମକ୍ଷୀ ପରି ସେବା କଲେ। ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଗଢ଼ିଥିବା ଏକ ନୂତନ ଜଗତରେ, ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ସେ ରାତିର କୁହୁଡ଼ି ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ମୁଣ୍ଡରେ ମୁର୍ଜାଇଥିବା ଫୁଲ, ଦେହରେ କ୍ଳାନ୍ତି ଏବଂ ଘମ ଲାଗିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ସେ ବିଶ୍ୱାଚୀ ସହିତ କାଳପକ୍ୱ ଫଳ ପରି ଭୂମିକୁ ଢଳିପଡ଼ିଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ଭାବେ ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତାପରେ ଭୂତାକାଶ ମାର୍ଗରେ ଯାଇ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେ ଦଶାର୍ଣ୍ଣରେ ଦ୍ୱିଜ, କୋଶଳରେ ରାଜା, ଅଙ୍ଗ ଅଟବୀରେ ମାଛ ଧରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଏବଂ ତିନି ନଦୀ ତଟରେ ହଂସ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପୌଣ୍ଡ୍ରରେ ସୂର୍ୟବଂଶୀ ରାଜା, ସାଲ୍ଵରେ ଭକ୍ତ, ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିକ୍ଷିତ ବିଦ୍ୟାଧର, ଏବଂ ଏକ ମୁନିପୁତ୍ର ଭାବେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ହେଲେ। ମଦ୍ରରେ ରାଜା, ପରେ ସମଙ୍ଗା ନଦୀ ତଟରେ ବସୁଦେବ ନାମକ ଯୁବ ତାପସ ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ। ନିଜ ପୂର୍ବସଂସ୍କାରର ଚାପରେ, ସେ ବିବିଧ ଅଜଣା ସ୍ଥାନରେ ଅନେକ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କଲେ—ବିନ୍ଧ୍ୟ ଅଟବୀରେ ଗୋପ, କେକୟରେ ଶିକାରୀ, ସୌଭୀରରେ ଉପରାଜା, ଏବଂ ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତରେ ମଣ୍ଡଳପତି। କିରାତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାଁଶ ଜଙ୍ଗଲରେ, ଅଟବୀରେ ମୃଗ, ତାଳ ଗଛ ତଳେ ସର୍ପ, ତମାଳ ଗଛରେ ପକ୍ଷୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ପୁଅ, ମନ୍ତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରବୀଣ ହୋଇ, ଏକ ଦିନ ବିଦ୍ୟାଧର ତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏହି ଦ୍ୱାରା, ସେ ବିଦ୍ୟାଧର ହୋଇ, ମୁକ୍ତାମାଳା ଏବଂ କଙ୍କଣଧାରୀ ଭାବେ ଆକାଶରେ ଲୀଳା କଲେ। ଲୋଟସ୍ମୁଖୀ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ, ମଦନ ପରି, ବିଦ୍ୟାଧରୀମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ନଗରର ଅଳଙ୍କାର ହେଲେ। ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକର ଏକ କଳ୍ପ ସମାପ୍ତିରେ, ସେ ଶେଷରେ ପୋକା ପରି ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହେଲେ। ଏହା ପରେ, ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ଶୂନ୍ୟ ଥିବା ବିଶାଳ ଆକାଶରେ, ତାଙ୍କର ପୂର୍ବସଂସ୍କାର ନିରାଶ୍ରୟ ପକ୍ଷୀରେ ପରି ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲା। ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାର ରାତି ଶେଷ ହୋଇ ନୂତନ ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ମନୋବୃତ୍ତି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବୋଝାଯାଇ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ବସୁଦେବ ନାମକ ଶିଶୁ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ। ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଦ୍ୟାଧର ରୂପେ ଥିବା ପରେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ସେ ସମଙ୍ଗା ନଦୀ ତଟରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି। ବିଭିନ୍ନ କଠିନ ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା, ସେ କେବେ ବାବ୍ଲା ଓ କରଞ୍ଜ ଗଛ ଗୁହାରେ, କେବେ ବୃଦ୍ଧ ଜନ୍ମରେ, କେବେ ଘନ ଅଟବୀ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲେ। ଏବେ ସେ ଜଟା ଏବଂ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଏଠି ଏଠି ଆଠଶ ଶତ ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି। ଯଦି ଆପଣ, ମୁନିବର, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ଜ୍ଞାନ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତୁ। ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଏପରି କହିବା ପରେ, ମୁନି ନିର୍ମଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନିଜ ପୁଅଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ, ସେ ନିଜ ପୁଅଙ୍କର ସମସ୍ତ ଜୀବନ କଥାକୁ ବୁଦ୍ଧି ଆଇନାରେ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ, ଭୃଗୁ ମୁନି ସମଙ୍ଗା ତଟରୁ ନିଜ ଦେହକୁ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଶିଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ତେବେ ଅସଙ୍ଗୀ ମୁନି ହସି, କାଳଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ନିରାସକ୍ତ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟତ୍ର ସ୍ୱାମୀ, ଆମେ ଶିଶୁ, ନିର୍ମଳ; ତୁମ ପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତିନି କାଳ ଜାଣନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ପ୍ରକାଶମାନ। ଏହି ସଂସାର ଅନେକ ରୂପ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅସତ୍ୟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରି ଲାଗେ, ଏହା ଦୃଢ଼ମନ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ମନୋବୃତ୍ତି ଯେଉଁଥିରେ ମାୟା ତିଆରି ହୁଏ, ତାହାକୁ ତୁମେ ଅନ୍ତରେ ଜାଣିଛ; ଏହା ମାୟାବୀର ଯାଦୁ ପରି। ହେ ପ୍ରଭୁ, କୁହାଯାଏ ଯେ ମୋର ପୁଅ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ; ତେବେ ତାଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି ମୁଁ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲି। ମୁଁ ଭାବିଲି, ‘କାଳ ମୋର ପୁଅଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ, ଯାଙ୍କର ଆୟୁ ଶେଷ ହେଉନି,’ କିନ୍ତୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମ ଶାପ ଦୃଢ଼ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୋ ଉପରେ ପ୍ରକଟିତ ହୋଇଛି।