ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଏକ ମହାନ ଜ୍ଞାନୀ ମୁନିଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଛନ୍ତି ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ ଉପରେ ଆଲୋକ ପାତ କରି। ସେ କହିଲେ, “ହେ ମୁନି, ତୁମେ ଯେପରି ଦୁର୍ଦ୍ରୁଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରି ଦେହକୁ କ୍ଷୟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ, ଏହା ଅବସାନକାଳର ମହାଅଗ୍ନିର ଦଳିଆ ପରି। ଯଦି ମୁଁ ସେଠାରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉନି, ତେବେ ତୁମର ଶାପରେ କିପରି ଦଗ୍ଧ ହେବି? ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଅନେକ ରୁଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକୃତିର ନିୟତିରେ କିଏ କାହାକୁ ଶାପ ଦେଇଛି? ଆମେ ଭୋଗୀ, ତୁମେ ଭୋଜ୍ୟ—ଏହା ନିୟତିର ଅନୁସୃତି। ଏଠାରେ କେହି ନିଜେ କିଛି କରୁନାହାନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ନିଜ ଗୁଣରେ ଉପରକୁ ଯାଏ, ପାଣି ତଳକୁ ବହେ, ଖାଦ୍ୟ ଭୋକ୍ତା ପାଖକୁ ଯାଏ, ସୃଷ୍ଟି ନିଜ ଗତିରେ ଶେଷ ପାଏ—ଏହି ସବୁ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ହୁଏ। ଏଭଳି ଭାବରେ, ପରମାତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବ ଏଠି ଏମିତି—ସେ ନିଜେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଶୁଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏଠାରେ କେହି କର୍ତ୍ତା କିମ୍ବା ଭୋକ୍ତା ନାହାନ୍ତି; ଅଶୁଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅନେକ କର୍ତ୍ତା ଦେଖାଯାଏ। କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଓ ଅକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଭାବ ମାନସିକ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର, ଏହା ଭ୍ରାନ୍ତି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନରୁ ନୁହେଁ। ଗଛରେ ଫୁଲ ନିଜେ ଆସେ, ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରାଣୀ ନିଜେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଏଠାରେ କାରଣତ୍ୱ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ, ଏହା ନିୟତିର କ୍ରିୟା ଭାବି ମାନାଯାଏ। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଚଳନରେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଓ ଅକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଭାବ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ସତ୍ୟ ଓ ମିଥ୍ୟା ଉଭୟ ନୁହେଁ, ସେପରି ସମୟର ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ। ମନ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଏହି କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ-ଅକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଭାବକୁ ଗଢ଼ି ଦେଉଛି, ଯେପରି ରସିକୁ ସାପ ଭାବି ଭ୍ରମ ହୁଏ। ତେଣୁ, ମୁନି, ରୂଷ୍ଟ ହେଉନି; ଏହି ଘଟଣାପ୍ରବାହ ଏପରି ଅନୁଶାସନରେ ଚାଲିଛି। ଯଥା ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ତଥା ରହୁ—ସତ୍ୟ ଭ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଆମେ କୌଣସି ଆଧିକାର କିମ୍ବା ଅଭିମାନ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିନାହିଁ; ଆମେ କେବଳ ନିୟତିର ଶକ୍ତିରେ ବନ୍ଧା। ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ନିଜର ପ୍ରାକୃତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନିୟତି ଅନୁଯାୟୀ କରେ; ଅଭିମାନୀ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ କୌଶଳୀ ଲୋକେ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଅବସ୍ଥାରେ ଭିତି କରି; କୌଣସି ନଶ୍ୱର କାରଣ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। କେଉଁଠି ଅଛି ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି, କେଉଁଠି ମହତ୍ତ୍ୱ, କେଉଁଠି ଧୃତି? ତୁମେ ଜଣା ପଥରେ ଅନ୍ଧ ମାନବ ପରି କାହିଁକି ଭ୍ରମିତ ହେଉଛ? ତୁମେ ତିନି କାଳର ଶୁଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟି ମନରେ ଧରି ମଧ୍ୟ, ସଂସାର ଗତିକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିନାହିଁ, ମୂଢ଼ ପରି କାହିଁକି ଭ୍ରମିତ ହେଉଛ? ତୁମ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ତାଙ୍କର କର୍ମଫଳର ପକ୍୵ତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହି ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିନାହିଁ, ଏତେ ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ ମଧ୍ୟ, ମୋତେ ଅପରାଧ ଭାବି ଅନାବଶ୍ୟକ ଶାପ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ? ହେ ମୁନି, ତୁମେ ଜାଣନ୍ତୁ ନାହିଁ କି, ସମସ୍ତ ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଦେହ ଅଛି—ଏକଟି ସ୍ଥୂଳ ଦେହ, ଅନ୍ୟଟି ମାନସିକ ଦେହ। ସ୍ଥୂଳ ଦେହ ଜଡ ଏବଂ ନଶ୍ୱର; କିନ୍ତୁ ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଦୁଃଖରେ ଅବସାନ ପାଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ରଥ ବଡ଼ିଆରେ ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ, ଏହି ଦେହ ମନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଅସତ୍ୟକୁ ମନ ଆକାର ଦେଇ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଭାବେ; ପ୍ରକୃତ ଦେହ ନଶ୍ୱର। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମନ ମାଟିର ପୁତୁଳି ତିଆରି କରେ, ଯେପରି ଶିଶୁ ଖେଳେ। ଏଠାରେ ମନ ହିଁ ପୁରୁଷ; ଯାହା କରେ, ସେଠାରେ କରାଯାଇଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା କଳ୍ପନାରେ ବନ୍ଧା, କଳ୍ପନା ଶେଷ ହେଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହା ଦେହ, ଏହା ଚକ୍ଷୁ, ଏହା ଅଙ୍ଗ, ଏହା ମୁଣ୍ଡ—ଏହି ବିକାରକୁ ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମନ ହିଁ ଜୀବ; ବିବେକ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅହଂକାର ଆତ୍ମବୋଧ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହି ଭିନ୍ନତା ଏପରି। ଦେହ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ମନ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅନ୍ୟ ଦେହ ଓ ନିଜ ଦେହକୁ ସ୍ଥୂଳ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ। ଯଦି ମନ ନିଜେ ଦୃଷ୍ଟି ପାଏ, ତେବେ ଦେହର ମିଥ୍ୟା ଭାବକୁ ଛାଡ଼ି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରେ। ତୁମ ପୁତ୍ରଙ୍କର ମନ ତୁମ ମଧ୍ୟରେ ସମାଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାର ପଥରେ ଦୂରକୁ ଯାଇଛି। ମନ୍ଦର ଗୁହାରେ ଉଶନାସଙ୍କ ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ି, ଏହା ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲା, ଯେପରି ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଘୋସକୁ ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଯାଏ। ସେଠାରେ ମନ୍ଦାର ଉଦ୍ୟାନ, ପାରିଜାତ ଗୃହ, ନନ୍ଦନ କାନନ ଓ ଲୋକପାଳ ନଗର ମଧ୍ୟରେ, ତୁମ ପୁତ୍ର ଅଷ୍ଟ ଚତୁର୍ଯ୍ୟୁଗ ଧରି ଦେବାଙ୍ଗନା ବିଶ୍ୱାଚୀଙ୍କ ସେବା କଲେ, ଯେପରି ମଧୁମକ୍ଷୀ ପଦ୍ମ ଉପରେ ରହେ। ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ନିଜ ଚେତନା ଶକ୍ତିରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଲୋକରେ, ସେ ଧୂଆଁ ପରି ରାତିରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ମୁଣ୍ଡରେ ମୁର୍ଝା ଫୁଲ, ଦେହ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଘମେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେ ବିଶ୍ୱାଚୀ ସହିତ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ପକ୍ୱ ଫଳ ପରି ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ଦେବ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଭାବେ ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ପରେ ପଞ୍ଚଭୂତ ମାଧ୍ୟମରେ ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଦଶାର୍ଣ୍ଣରେ ଦ୍ୱିଜ, କୋଶଳରେ ରାଜା, ଅଙ୍ଗର ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟରେ ମାଛ ଧରୁଥିବା ଜନ, ତିନି ନଦୀ ତଟରେ ହଂସ ହେଲେ। ପୌଣ୍ଡ୍ରରେ ସୂର୍ୟବଂଶୀ ରାଜା, ସାଲ୍ବରେ ଭକ୍ତ, ଏକ ଯୁଗ ଧରି ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିଥିବା ବିଦ୍ୟାଧର, ଏବଂ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ଋଷିପୁତ୍ର ହୋଇଥିଲେ। ମଦ୍ରରେ ରାଜା, ପରେ ସମଙ୍ଗା ନଦୀ ତଟରେ ବସୁଦେବ ନାମକ ଯୁବ ତପସ୍ବୀ ହେଲେ। ଏହିପରି ଅନେକ ଅଜଣା ସ୍ଥାନରେ, ନିଜ ପୂର୍ବ ସଂସ୍କାର ଶକ୍ତିରେ, ତୁମ ପୁତ୍ର ଅସଂଖ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଜନ୍ମରେ ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲେ। ସେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରେ ଗୋପାଳକ, କେକୟରେ ଶିକାରୀ, ସୌବୀରରେ ମାନ୍ୟପ୍ରଭୁ, ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତରେ ଅଞ୍ଚଳ ନାୟକ ହେଲେ। କିରାତ ଜନରେ ବାଁଶ ଜଙ୍ଗଲରେ, ଅରଣ୍ୟରେ ମୃଗ, ତାଳ ତଳେ ସର୍ପ, ତମାଳ ଗଛରେ ଜଙ୍ଗଲ ପକ୍ଷୀ ହେଲେ। ଏହିପରି, ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରବୀଣ ହୋଇ, ଏକଥର ତୁମ ପୁତ୍ର ଏହି ବିଦ୍ୟାଧର ପଦବୀ ଦେଇଥିବା ଜ୍ଞାନକୁ ପାଠ କରିଥିଲେ।