ଭୃଗୁଙ୍ଗ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମର ବିଭିନ୍ନ ପରିସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ଶରୀରର ଅନୁକ୍ରମଣ କରି, ସେ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀ ତଟରେ ଗଛ ପରି ଦୃଢ଼ ହୋଇ ସୁଖରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ବାୟୁ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର କ୍ଷୟରେ ତାଙ୍କର ଶରୀର ମୃତ୍ୟୁଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଗଛର ମୂଳ କାଟିଦେଲା ପରି ପଡ଼ିଗଲା। ତାଙ୍କର ମନ ଅନେକ ଭୋଗ ଓ ଅନେକ ଅବସ୍ଥାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ମୃଗପରି ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲା। ଏହି ଭାବରେ ତାଙ୍କର ଅସ୍ଥିର ଓ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ମନ ଚକା ଘୁଞ୍ଚିବା ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଭ୍ରମଣ କରି, ଶେଷରେ ସମଙ୍ଗା ନଦୀ ତଟରେ ଶାନ୍ତି ଲାଗିଲା। ଶୁକ୍ର, ଦେହ ବିହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସଂସାରର ଅନେକ ଘଟଣାରେ ନିରନ୍ତର ଅନୁଭୂତି କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଓ ଦୃଢତା ଥିଲା। ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ତାଙ୍କର ଶରୀର ତପସ୍ୟାର ତାପରେ ଶୁକ୍ନ ହୋଇଗଲା, ମାତ୍ର ଚର୍ମ ବଞ୍ଚିଗଲା। ଶରୀରର ରନ୍ଧ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଶିତଳ ବାୟୁ ବହୁଥିବା ବେଳେ, ସେ କାକ ପରି କୁହୁକୁହାର ସ୍ୱରେ ଗାଇଁଥିଲେ, କାରଣ ଚଳନର ଦୁଃଖ ଶେଷ ହୋଇ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ଜୀବନର ଶ୍ୱାସ ସ୍ମୃତିରେ, ଦୃଢ଼ ବାୟୁର ଖେଳରେ ଜଙ୍ଗଲ ମାଟିରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ତାଙ୍କର ଶରୀର ଶ୍ୱାସ ନିଅଁଥିବା ପରି ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଥିଲା। ତାଙ୍କର ଦୁଃଖିତ ମନ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ମାଟିର ଗର୍ତ୍ତରେ ପଡ଼ିଥିଲା, ଦନ୍ତପଙ୍କ୍ତି ଧଳା ମେଘ ପରି ଅନ୍ଦାଜ ହସୁଥିଲା। ତାଙ୍କର ଖାଲି ଚକ୍ଷୁ ଗହ୍ୱର ମୁଁହ ଖୋଲିଥିବା ଜଙ୍ଗଲର କୁଆ ପରି ତାଙ୍କର ନିଜ ଶୂନ୍ୟତା ଦେଖାଉଥିଲା। ତାପରେ ଦହିଯିବା ଶରୀର ବର୍ଷା ଜଳର ଭାରରେ ଭିଜିଯାଉଥିଲା, ବାୟୁ ଉଠାଇଦେଇଥିବା ଧୂଳିରେ ଢାକିଯାଉଥିଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ଦୁଷ୍କର୍ମର ଚିହ୍ନ ଲାଗିଛି। ଶୁଷ୍କ କାଠ ପରି ଡାଳି ଡାଳି ଝଡ଼ିପଡ଼ୁଥିଲେ, ମେଘ ଆସିଲେ ବର୍ଷା ଝଡ଼ରେ ପିଟାଯାଉଥିଲେ। ପର୍ବତ ନଦୀ ତଟରେ ବନ୍ୟା ପାଣିରେ ବୁଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ତିକ୍ତ ବାୟୁରେ କଠିନ ପାହାଡ଼ ପରି ଦଢ଼ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ାଇଥିଲେ। ତିନି ବାଙ୍କା ଭାବରେ, ଶୁଷ୍କ ଅନ୍ତ୍ର ତାର ପରି, ସ୍ୱଚ୍ଛ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୱନି ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପେଟ ଖାଲି ଚର୍ମରେ ତିଆରି, ଜଙ୍ଗଲ ଦେବୀଙ୍କ ବୀଣା ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ଏହି ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ଥିଲା, ଭୃଗୁଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଦୃଢତାରୁ ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀ ତାହାକୁ କ୍ଷତି କରିପାରିଲେନି। ଏଭଳି ତପସ୍ୟାରେ ତାଙ୍କର ଶରୀର ରକ୍ତ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଶୋଷିତ, ଶିଳା ଉପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପଡ଼ି ରହିଲା, ତାଙ୍କର ମନ ତପସ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲା। ଏଥିରେ ଭୃଗୁ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେନି, ମାତ୍ର ଧର୍ମର ସୀମାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଥି ଧର୍ମ ନିଜେ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛି ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ସେ ଦେଖିଲେ କେବଳ କାଳ, ଏକ ବଡ଼ ଧାଁଚା, ଅପରାଧର ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା ପରି ଦୁଃଖର ଆକୃତି। ତାଙ୍କର ଶରୀର ତାପରେ ଶୁଷ୍କ, ଚର୍ମ ଫାଟିଯାଇଛି, ଗଠି ଉଭା ହୋଇଯାଇଛି, ଖାଲି ପେଟର ଛାୟାରେ ଏକ ଶୁଷ୍କ ବାଉଳ ବସିଛି। ଚକ୍ଷୁର ଗହ୍ୱରେ ଜଙ୍ଗଲ କୀଟ ଶୁଇଅଛନ୍ତି, ରେଶମ କୀଟ ମେଘି ମାଛର ଖଞ୍ଜ ତିଆରିକରିଛି। ଯେଉଁ ଶରୀର ପୂର୍ବରୁ ଭୋଗ ଦେଇଥିଲା, ଭଲ ଓ ଖରାପ ଫଳ ଦେଇଥିଲା, ଏବେ ନଦୀର ପାଣିରେ ଧୋଇଯାଇଛି, ହାଡ଼ ଉପରେ ଅଟ୍ଟହାସ କରୁଛି। ଶୁଦ୍ଧ କପାଳ ଚନ୍ଦ୍ର ଆଭାରେ ଚମକୁଛି, ଶିବଲିଙ୍ଗ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ କପୂର ଲେପନ ପରି ତାଙ୍କୁ ଉପହାସ କରୁଥିଲା। ଗଳା ସିଧା, ଶୁଷ୍କ ଓ ଧୂଳି ଲାଗିଛି, ମାତ୍ର ମାଂସ ଅନ୍ଶ ଅଛି, ଆତ୍ମାର ରେଖା ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲା, ଦେହକୁ ଲମ୍ବା କରୁଥିଲା। ଗଳା ମାଟି ପରି ଧୂସର, ମାଂସ ଧୋଇଯାଇଛି, ମୁହଁରେ ମାତ୍ର ନାସିକା ଅସ୍ତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ପୂର୍ବ ଆକୃତିର ସୀମା ଦେଖାଉଥିଲା। ଲମ୍ବା ଗଳା, ମୁହଁ ଉପରକୁ, ବିଦାୟ ଶ୍ୱାସ ଆକାଶର ଖାଲିରେ ଲୁଚିଯାଉଥିବା ପରି ଦେଖାଉଥିଲା। ଶିର, ଆଉ ହାତ ଦ୍ୱିଗୁଣା ଲମ୍ବା, ଅନନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ମାପୁଥିବା ପରି, ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାର କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଭୟରେ ଶିଥିଲା। ଗଭୀର ଶୁଷ୍କ ପେଟ, ଅବଶିଷ୍ଟ ଚର୍ମ ଚିପ୍ଟା, ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ହୃଦୟର ଶୂନ୍ୟତା ଦେଖାଉଥିଲା। ଏହି ଶୁଷ୍କ ଧାଁଚାକୁ ଦେଖି, ହାତୀ ଧାଁଚା ପରି, ଭୃଗୁ ଉଠି ଦାଁଡ଼ାଇଲେ, ପୂର୍ବ ଓ ପରେ କିଛି ମନେ ଆସିଲା ନାହିଁ। ଦେଖିବା ମାତ୍ରେ ତାଙ୍କ ମନରେ ହେଲା—'ଏହି କି ମୋ ପୁତ୍ର, ଯାହାର ଜୀବନ ପୂର୍ବରୁ ବିଦାୟ ନେଇଯାଇଛି?' ଏହି ଭାବ ମାତ୍ରେ ଉପଜିଲା। ତିନି କେବଳ ପୁତ୍ରର ଯୁବାବସ୍ଥା ହରାଇଯିବାକୁ ଭାବିଲେ, ଏବଂ ତୁରନ୍ତ, କାଳ ପ୍ରତି ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ପ୍ରଭୁ କାଳକୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରକୁ ଅକାଳରେ ନେଇଯିବା ପାଇଁ କ୍ରୁଧିତ ହେଇଥିଲେ। ତେବେ, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ନଶ୍ୱର କରୁଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, କାଳ ଦେହ ଧାରଣ କରି ମହାର୍ଷି ଭୃଗୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିଲେ। ସେ ଚମତ୍କାର ଦେଖାଉଥିଲେ, ତଲୱାର ଓ ପାଶ ଧାରଣ କରି, କଣ୍ଠାଭୂଷଣ ଓ କବଚ ପିନ୍ଧି, ଛଅ ହାତ ଓ ଛଅ ମୁହଁ ସହିତ, ବହୁ ସାଥୀ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଦେହରୁ ଜ୍ୱାଳାର ଜାଳ ବିକୀରଣ ହେଉଥିଲା, ଏହା ଆକାଶକୁ ପର୍ବତରେ ଫୁଲିଥିବା କିମ୍ଶୁକ ଗଛ ପରି ରୂପ ଦେଉଥିଲା। ତାଙ୍କର ହାତର ତ୍ରିଶୂଳ ଶିରରୁ ନିସ୍ସରିତ ଅଗ୍ନିର ଚକ୍ର ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ସୁନା ବାଲା ଆକାଶକୁ ଉଠୁଥିବା ପରି ଚମକୁଥିଲା। ପୃଥିବୀର ଶିଖର ତାଙ୍କର ପାଶର ଶ୍ୱାସରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ଝୁଲାରେ ଚଡ଼ିଥିବା ପରି ଦୁଳିଯାଉଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ତାଙ୍କର ତଲୱାରର ତେଜରେ ଅନ୍ଧାର ହୋଇ, ବିଶ୍ୱ ପ୍ରଳୟ ସମୟର ଧୂଁଆଁ ମୁଡ଼ିଯାଇଛି ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାଳ, ଦୀର୍ଘ କ୍ରୋଧରେ ସାଗର ପରି ଗମ୍ଭୀର ଭୃଗୁଙ୍କୁ ଏଗିଆସି, ପ୍ରଥମେ ଶାନ୍ତିର ବାଣୀ କହିଲେ: "ମୁନି, ଯେଉଁମାନେ ସଂସାରର ଗତି ବୁଝିଛନ୍ତି, ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଦୁଇଁ ଦିଗ ଦେଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ—ତେଣୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ତ କାରଣ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛିରେ ମୋହିତ ହେବେ କେମିତି? ଆପଣ ଅସୀମ ତପସ୍ୟାର ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମେ ନିୟତିର ରକ୍ଷକ; ଏହି କାରଣରୁ, ଆପଣ ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ—ଏହି ସମ୍ମାନ କେବଳ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ।