ମନ ଏହି ସଂସାର, ଏବଂ ସଂସାର ମଧ୍ୟ ମନ; ଏହି ଦୁଇଟି ସଦା ଅଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଏକାଠି ରହେ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଅଶାନ୍ତ ଦିଶେ; କିନ୍ତୁ ସଂସାର ଯଦି ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ, ମନ ସେଇପରି ଅବଶ୍ୟ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏନା। ଏହି ବିଶାଳ ସୃଷ୍ଟି କିପରି ମନରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ହେ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା, ମୋତେ ଏହା ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ ସହ ବୁଝାଇଦେ। ଯେପରି ଦେବତା, ଋଷିମାନେ, ଏବଂ ପିତୃଗଣଙ୍କ ଲୋକ ମନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବିରାଜିତ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ମନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଯେପରି ଲୁଣର ରାଜା, ମାୟାର ଚକ୍ରେ ପଡ଼ି, ଅବର ଜାତିର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ମନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଯେପରି ଭାର୍ଗବ, ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଭୋଗାଶାରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ରୁଚି ରଖି, ସେଇ ଭୋଗର ଅଧିପତ୍ୟ ପାଇଲେ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ମନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ହେ ପ୍ରଭୁ, କିପରି ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁଅ, ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଭୋଗାଶାରେ, ଭୋଗର ଅଧିପତି ହେଲେ ଏବଂ ସଂସାରିକ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଗଲେ? ହେ ରାମ, ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ପୁରାତନ କଥା—ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ର ତାମାଳ ଗଛର ଛାୟାରେ ଭୃଗୁ ଓ କାଳୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସଂବାଦ ହୋଇଥିଲା, ତାହାର ଉପଖ୍ୟାନ। ସେ ସମୟରେ, ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ର ଫୁଲରେ ଢ଼କା ଢାଲାରେ, ପୂଜ୍ୟ ଭୃଗୁ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପୁଅ, ତରୁଣ ଏବଂ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଶୁକ୍ର, ଯାହାର ତେଜ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସମାନ, ସେଠି ତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଆଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଭୃଗୁ ସେଠି ଉତ୍ତମ ଅରଣ୍ୟରେ ସମାଧିରେ ଲୀନ ଥିଲେ, ସଦା ଅଚଳ, ମାନେ ଜଣେ ପାଥର ମାଟିରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି। ଶୁକ୍ର, ଏଠି ଶିଶୁ ବୟସରେ, ଫୁଲ ଶଯ୍ୟାରେ, ଧଳା କମଳରେ, କିମ୍ବା ପ୍ରବାଳ ଗଛର ଝୁଲାରେ ଆରାମରେ ଖେଳୁଥିଲେ। ଏଉଁ ସମୟରେ, ଶୁକ୍ର ଏଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ—ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ନ ପାଇଁ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ତରିଁଥିଲେ, ଯେପରି ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ମଧ୍ୟାକାଶରେ ଝୁଲି ରହିଥାଏ। ଏକ ଦିନ, ତାଙ୍କ ପିତା ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସମାଧିରେ ଲୀନ ଥିବାବେଳେ, ଶୁକ୍ର ଏକାକୀ ଏବଂ ଅବିଚଳିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ, ଯେପରି ଶତ୍ରୁଦଳକୁ ଜିତିଥିବା ରାଜା ଶାନ୍ତିରେ ରହେ। ସେଠି, ଶୁକ୍ର ଦେଖିଲେ ଏକ ଅପ୍ସରା ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଯାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଜନାର୍ଦନ, କ୍ଷୀରସାଗରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି। ସେ ଅପ୍ସରା ମନ୍ଦାର ମାଲା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, କେଶ ଶିତଳ ପବନରେ ଉଡ଼ୁଥିଲା, ପାଦର ନୂପୁର ରଣ୍ଧନି ସହ ଚାଲୁଥିଲେ, ଏବଂ ଚାରିପାଖରେ ସୁଗନ୍ଧ ହେଉଥିଲା। ସେ ରୂପର ମୂଳ ଗଛର ତଳରେ ଏକ ଲତା ପରି, ମଦାକ୍ତ ଚକ୍ଷୁ, ତାଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରମା ସମାନ ଦେହର ତେଜରେ ସେଠି ସ୍ଥାନ ଅମୃତମୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସେ ସୁନ୍ଦରୀକୁ ଦେଖି ଶୁକ୍ରଙ୍କ ମନ ଚଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲା, ଯେପରି ଏକ ଜଣେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରକୁ ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ଦେଖେ। ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ପ୍ରେମର ଶତାଧିକ ବାଣ ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ବିଦ୍ଧ କଲା, ଶୁକ୍ର ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତ ଓ ଚେତନାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ସେ ମାନେ ଏହି ଦେବକନ୍ୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଲୀନ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଭାବ ଆସିଲା—“ଏହି ନାରୀ ଆକାଶରେ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିବାସରେ; ଏବେ ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବକନ୍ୟାମାନେ ରହନ୍ତି।” ସେଠି ଦେଖିଲେ—ଦେବତାମାନେ, ମୁଦୁ ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ଶୋଭିତ କେଶ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଗଳିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଚମକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଏଠି ସେଇ ସୁନ୍ଦରୀମାନେ, ଯାହାଙ୍କର ଚାହାଣି ନୀଳ କମଳର ବୃଷ୍ଟି ତିଆରି କରେ, ନିର୍ମଳ ହସ ଏବଂ ମୃଗାକ୍ଷୀ ସମାନ ଆଖି। ଏଠି ସେଇ ବାୟୁ, କୌସ୍ତୁଭ ମଣିର ଚମକରେ ଦୀପ୍ତ, ପରସ୍ପର ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱରୂପ ସମାନ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠି ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଏୟାରାବତର ସୁଗନ୍ଧ ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତ ଥାଇ, ଦେବମଣ୍ଡଳୀଙ୍କ ଗୀତ ଶୁଣୁଛନ୍ତି। ଏଠି ସେଇ ଦେବୀ, ମନ୍ଦାକିନୀ ତୀରର ଉଦ୍ୟାନରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କମଳ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହଂସମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ରହିଛନ୍ତି। ଏଠି ଏହି ସଂସାରର ରକ୍ଷକମାନେ—ଯମ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ, ଜଳ ଏବଂ ଅଗ୍ନି, ତାଙ୍କର ଦେହ ତେଜସ୍ୱୀ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ସମାନ। ଏଠି ଏୟାରାବତ, ଯାହାର ମୁହଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ତାଙ୍କର କର୍ଣ୍ଣଦନ୍ତ ଦେମନ୍ତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କରିଛି। ଏଠି ସେମାନେ ଯେଉଁମାନେ ପୃଥିବୀରେ ବସିଥିଲେ, ଏବେ ଆକାଶର ତାରାରୂପେ ପରିଣତ, ଚଳନଶୀଳ ମାଳା, ବିଲ୍ୱଳ ଏବଂ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି। ଏଠି ଆକାଶ ମହଲମାନେ, ବିଭିନ୍ନ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ମଣିମୟ ମନ୍ଦିରରେ ଶୋଭିତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଛତ୍ର ରେ ଚମକୁଛି। ଏଠି ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଝରଣାର ଝାଲରେ ଛିଟାଯାଇଥିବା ଦେବତାମାନେ, ଏବଂ ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ଭରିଥିବା ଗଙ୍ଗା ଜଳର ତରଙ୍ଗ। ଏଠି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉଦ୍ୟାନର ମାର୍ଗ, ଅପ୍ସରାମାନେ ତାଲ ଦେଉଛନ୍ତି, ମନ୍ଦାର କୁଡ଼ ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗିନ। ଏଠି ବାୟୁ, କୁନ୍ଦ ଓ ପ୍ରବାଳ ଫୁଲର ମଧୁର ସୁଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ସମାନ ଶୀତଳ। ଏଠି ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନ, ଫୁଲ ଲତାର ଗୁଛରେ ଭରିଥିବା, ରେଣୁ ଓ ମଞ୍ଜରୀର ମିଷ୍ଟି ମିଷ୍ଟି ଧାରା। ଏଠି ନାରଦ ଓ ତୁମ୍ବୁରୁ, ତାଙ୍କର ବୀଣାର ମଧୁର ଧ୍ୱନିରେ ଦେବକନ୍ୟାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ପ୍ରିୟ ଗୀତରେ ଆନନ୍ଦିତ। ଏଠି ନେକ ମହାପୁଣ୍ୟବାନ୍, ବହୁ ଗହଣାରେ ଶୋଭିତ, ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ମହାରଥରେ ଆନନ୍ଦରେ ରହୁଛନ୍ତି। ଏଠି ଦେବୀମାନେ, ଅହଂକାର ଓ କାମରେ ମଦାକ୍ତ, ଦେବତାଙ୍କ ରାଜାଙ୍କୁ ଚେହେରାରେ ଲତା ପରି ଲଗିଛନ୍ତି। ଏଠି କାମଧେନୁ ବୃକ୍ଷ, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ଗଠିତ ଫୁଲ, ମଣିମୟ ଫଳ, ଏବଂ ଶାଖାରେ ଲଗିଥିବା ରତ୍ନର ଗୁଛ। ଏଉଁଠି ମୁଁ ଏବେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବି, ସେଇପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେବତାପତିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଅନ୍ତି। ଏପରି ଭାବନାରେ ଶୁକ୍ର ମନରେ ଭାବି, ଶଚୀପତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ତାଁଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭୃଗୁ ପରି ସମ୍ମାନ ଲାଗିଲେ।