ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ମନ ଅପସ୍ପୃଶ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧିର ଅଳ୍ପ ଚିହ୍ନରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ଏହି ଜଗତରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ମନ ବିନା ଦେହ କେଉଁଠି ଦେଖାଯିବ? ଏହାର ଉପସ୍ଥିତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବ ନହେଲେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ମନର ଦେମନ ଲକ୍ଷାନ୍ତର ଯୁଗ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ମନ ରୋଗର ଚିକିତ୍ସାରେ ଏହି ଘଟଣା ହୋଇଥାଏ—ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଔଷଧ ହେଉଛି ଏହି ଜଗତର ଉଦ୍ଭବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବ ବୋଧ। ମନ ଭ୍ରମକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ମନ ମରେ ଏବଂ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; କାହାରି ଦୟାରେ ଏହା ବନ୍ଧିତ ହୁଏ ଏବଂ ପୁନଃ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚିନ୍ତାରେ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ମନରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ, ଯେପରି ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଦେଖାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ମନରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ ଏବଂ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି, ଫୁଲର ଗୁଛରେ ଗନ୍ଧ ଅଛି—ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏହାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ତିଳରେ ତେଲ, ଗୁଣ ତାହାର ଧାରଣକାରୀରେ, ଗୁଣ ତାହାର ଆଧାରରେ ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ପାଣିରେ ତରଙ୍ଗ, ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ରର ମାୟା, ତାପରେ ମୃଗମରୀଚିକା ଯେପରି, ସେପରି ଜଗତ ମନରେ ଅଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟରେ କିରଣ, ଅଗ୍ନିରେ ଆଲୋକ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଗୋଳରେ ତାପ ଯେପରି, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମନରେ ଅଛି। ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଶୀତଳତା, ଆକାଶରେ ଶୂନ୍ୟତା, ପବନରେ ଅସ୍ଥିରତା ଯେପରି, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମନରେ ଅଛି। ମନ ହେଉଛି ଜଗତ, ଜଗତ ହେଉଛି ମନ; ଦୁଇଟି ସଦା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଏକାତ୍ମ। ମନ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ ଜଗତ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଜଗତ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ ମନ ଅବଶ୍ୟ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ବିଶାଳ ପ୍ରତିତି ମନରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ହେ ନିର୍ମଳ, ଏହା କିପରି ହୁଏ ଏହାକୁ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ ମୋତେ ବୁଝାଇବା। ଦେବତା, ଋଷି ଏବଂ ପିତୃମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ମନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଜଗତ ବି ଏହିପରି ମନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଯେପରି ଲବଣର ରାଜା ମାୟାରେ ହୋଇ ଚଣ୍ଡାଳ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କଲା, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଭାର୍ଗବ ଦୀର୍ଘକାଳ ଦିବ୍ୟ ଭୋଗର ଆଶାରେ ଭୋଗର ଅଧିପତ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଏହି ଜଗତ ମନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଭୃଗୁପୁତ୍ର କିପରି ଦିବ୍ୟ ଭୋଗ ଆଶାରେ ଭୋଗର ଅଧିପତ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ଏବଂ ସାଂସାରିକ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଲେ? ହେ ରାମ, ଏବେ ପ୍ରାଚୀନ ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣ, ଯେଉଁଠାରେ ଭୃଗୁ ଏବଂ କାଳୟଙ୍କର ସଂବାଦ ମନ୍ଦାର ପର୍ବତର ତମାଳ ଗଛରେ ଘନ ଛାୟା ତଳେ ହୋଇଥିଲା। ସେଠି, ଫୁଲେ ଭରିଥିବା ମନ୍ଦାର ପର୍ବତର ଗାଲିରେ, ମହାନ ଭୃଗୁ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାମୟ, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଯୁବକ ପୁତ୍ର ଶୁକ୍ର, ଯାହାର ଦୀପ୍ତି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସମାନ, ସେଠି ତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ପ୍ରକାଶ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସେବା କରେ। ଭୃଗୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅରଣ୍ୟରେ ସମାଧିରେ ବିଲୀନ ଥିଲେ, ସଦା ଅଚଳ, ଅରଣ୍ୟ ଭୂମିରେ ପଥର ଯେପରି ଅଚଳ ଅଛି। ଶୁକ୍ର ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ ଫୁଲ ଶଯ୍ୟାରେ, ଧଳା ପଦ୍ମ ଉପରେ, କୋରାଲ ଗଛର ଝୁଲାରେ ଆରାମରେ ଖେଳୁଥିଲେ। ଶୁକ୍ର ଏପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରିନଥିଲେ, ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥିଲେ, ତିପରି ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ମଧ୍ୟାକାଶରେ ଝୁଲିଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ତାଙ୍କ ପିତା ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସମାଧିରେ ବିଲୀନ ଥିଲେ, ଶୁକ୍ର ଏକା ଏବଂ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିଘ୍ନ ନଥିଲା, ଯେପରି ରାଜା ଶତ୍ରୁ ଜିତି ଏକା ଅଛି। ସେଠି ଶୁକ୍ର ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ଅପ୍ସରାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ମଧୁ ସାଗରରୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ମନ୍ଦାର ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ତାଙ୍କ କେଶ ହଳୁକ ବାତାସରେ ହେଉଥିଲା, ତାଙ୍କ ଚାଳ ଗୁଞ୍ଜି ଚୁଡ଼ା ତାଲର ଶବ୍ଦ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ପରିବେଶ ଗନ୍ଧରେ ଭରି ଯାଇଥିଲା। ସେ ଶୃଙ୍ଗାର ତରୁର ତଳର ଲତା ସମାନ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ମଦରେ ରୋଳି, ଏହି ସ୍ଥାନ ତାଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଦେହର ଦୀପ୍ତିରେ ନେକ୍ତର ଭରି ଯାଇଥିଲା। ସେ ମନୋହର ନାରୀକୁ ଦେଖି ଶୁକ୍ରଙ୍କର ମନ ଉତ୍ସାହିତ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଜଳରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରେମର ଶତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ହୃଦୟ ଆଘାତିତ ହୋଇ, ଶୁକ୍ର ତାଙ୍କର ମନ ଏବଂ ଚିନ୍ତାକୁ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଶମିତ କରି, ସେ ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗନାରେ ବିଲୀନ ହୋଇଗଲେ। ଏହି ନାରୀ ଆକାଶରେ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଅବସ୍ଥାନରେ ଅଛନ୍ତି; ଏବେ ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ଦିବ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନେ ରେ ଭୂଷିତ। ଏହି ତୁମର ଦେବତାମାନେ, ମନ୍ଦାର ଫୁଲରେ ସଜିଥିବା କେଶ, ତାଙ୍କ ଦେହ ଗଳିଥିବା ମାୟା ତାପରେ ଚମକୁଛି। ଏହି ମନୋହର ନାରୀମାନେ, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ନୀଳ ପଦ୍ମର ବୃଷ୍ଟି ତିଆରି କରେ, ନିର୍ମଳ ହସରେ ଚମକୁଛନ୍ତି, ମନୋହର, ହରିଣ ଚକ୍ଷୁ ସମାନ ଦୃଷ୍ଟି। ଏହି ତୁମର ପବନ, କୌସ୍ତୁଭ ମଣିର ଚମକରେ ଦୀପ୍ତ, ଏକା ଅନ୍ୟକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରୁଛି, କୋସ୍ମିକ ଆକୃତି ସମାନ, ଚମକୁଛି ଏବଂ ମଦରେ ଭରି ଯାଇଛି। ଏହି ଗୀତ, ଏଇରାବତର ସୁଣ୍ଡର ଗନ୍ଧ ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷିମାନେ ଶୁଣିଥିବା, ସେ ଦିବ୍ୟ ଜନମାନଙ୍କର ଗୀତ। ଏହି ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗନା, ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟର ଉଦ୍ୟାନରେ ବିଲାସ କରୁଛି, ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ହଂସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉଡ଼ୁଛି। ଏହି ଜଗତର ରକ୍ଷକମାନେ—ୟମ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପବନ, ଜଳ ଏବଂ ଅଗ୍ନି—ତାଙ୍କ ଦେହ ଦୀପ୍ତିମାନ ବିଭାବରି ଶିଖାରେ ଚମକୁଛି। ଏହି ଏଇରାବତ, ଯାହାର ମୁହଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରରେ ଏଉଁ ଏଉଁ ଅଘାତିତ, ତାଙ୍କ ରୋଦନ କାନ୍ତିରେ ଦେମନ ରାଜମାନେ ଭୟଭୀତ। ଏହି ସେମାନେ, ଯେଉଁଠି ଏକ ସମୟରେ ପୃଥିବୀରେ ଥିଲେ, ଏବେ ଆକାଶରେ ତାରା ହୋଇଗଲେ—ଦିବ୍ୟ ଜନମାନେ ଚଳିତ, ମନୋହର ମାଳା, ଚାମର ଏବଂ କୁଣ୍ଡଳରେ ଭୂଷିତ। ଏହି ଆକାଶୀୟ ମହଳର ଶ୍ରେଣୀ, ବିଭିନ୍ନ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ମଣି ମନ୍ଦିରରେ ଭୂଷିତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଛତାର ଦୀପ୍ତିରେ ଚମକୁଛି। ଏହି ଦେବତାମାନେ, ମେରୁ ପର୍ବତ ତଳର ଝାଳରେ ଉଡ଼ୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ଜଳର ତରଙ୍ଗରେ ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ଭରି ଯାଇଛି।