ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଏହି ବିଶାଳ ପର୍ବତର ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଅଣୁମାନେ ଅଗଣନୀୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଭାଗକୁ ବିଭାଜିତ କରିହେବା ଯାଞ୍ଚିତ ନୁହେଁ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମଧ୍ୟରେ ଅଣୁ ଜଗତମାନେ ବି ଅଗଣନୀୟ ଓ ଅଲଗା କରିହେବା ଯାଞ୍ଚିତ ନୁହେଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଥିବା ଅଣୁମାନେ ଗଣନା କରାଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଚେତନା ସୂର୍ଯ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ ଅଛିଥିବା ଅଣୁ ଜଗତମାନେ ଅନନ୍ତ, ତାଙ୍କର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ କୌଣସି ନାହିଁ। ଯେପରି ଅଣୁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ, ଜଳ ଓ ଧୂଳିରେ ଚଳନ୍ତି, ସେପରି ତିନି ଲୋକର ଅଣୁମାନେ ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଚଳନ୍ତି। ଏହି ପାଞ୍ଚଭୂତ ଆକାଶ ଯେପରି ଶୂନ୍ୟତାର ଅନୁଭୂତି ଅଟୁଟ, ସେପରି ଚେତନାର ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟିର ଅନୁଭୂତି ମାତ୍ର। ଯଦି ଆମେ "ସୃଷ୍ଟି" ବୋଲି ଶବ୍ଦକୁ ମାତ୍ର ଶବ୍ଦ ଭାବେ ବୁଝିବା, ତେବେ ମନ ତଳକୁ ଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ "ବ୍ରହ୍ମ" ବୋଲି ବୁଝିବା, ତେବେ ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ଜ୍ଞାନ, ସେଇ ଏହି ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ବୀଜ, ଏହି ନିଜ ଚେତନା ଆକାଶରେ ବିସ୍ତାରିତ। ଏଠୁ ଯାହା କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେସବୁ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନର ଅନୁଭୂତି ମାତ୍ର। ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଓ ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଯିଏ ବିବେକଶୀଳ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସତ୍ତା ଅନୁଭବ କରିଥାନ୍ତି। ହେ ରୂପବାନ୍ତ, ଆମେ ତୁମକୁ ବିବରଣ କରିଦେଲୁ, କିପରି ଏହି ଜଗତ ସାଗରରେ ତରଙ୍ଗମାନେ ଉଠେ ଓ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଆଉ କ'ଣ କହିବି? ମନ ହେଉଛି କର୍ମବୃକ୍ଷର ଅଂକୁର; ଯଦି ଏହା କାଟିଦିଆଯାଏ, ତେବେ ସମସ୍ତ ଶାଖା-ପ୍ରଶାଖା ଓ କର୍ମବୃକ୍ଷ ଧ୍ୱଂସ ହୁଏ। ହେ ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ମନ ଦ୍ୱାରା ଅଛି; ଯଦି ଏହାର ମୂଳ ଚିକିତ୍ସା କରାଯାଏ, ତେବେ ଜନ୍ମ ଆଧାରିତ ସମସ୍ତ ଜାଳ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ମନ କିଛି ଅଶୁଦ୍ଧିର ଛାୟାରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ଜଗତରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ମନ ବ୍ୟତିତ ଦେହ କେଉଁଠି ଦେଖାଯିବ? ଏହାର ଦୃଶ୍ୟ ଆବିର୍ଭାବ ପ୍ରାୟ ଅସମ୍ଭବ; ଏହି ମନର ଦାନବ କେତେ ଯୁଗ ବିତିଲେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ମନୋରୋଗର ଚିକିତ୍ସାରେ ଏହି ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଔଷଧ—ଏହି ଜଗତର ଆବିର୍ଭାବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି ଜାଣିବା। ମନ ଭ୍ରାନ୍ତି ଧାରଣ କରେ, ମନ ମରେ ଓ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଆଉ କାହାରୋ କୃପାରେ ଏହା ବନ୍ଧିଯାଏ ଓ ପୁନଃ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ମନରେ ଚିତ୍ତବିକ୍ଷୋଭ ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ, ଯେପରି ବିଶାଳ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରେ ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ଦେଖାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ମନରେ ଉଜ୍ୱଳିତ ଓ ବିଦ୍ୟମାନ, ଯେପରି ଗଛର ଗୁଛ ଫୁଲରେ ଗନ୍ଧ ରହିଥାଏ—ଏହା ଅଲଗା ନୁହେଁ, ତଥାପି ରହିଛି। ଯେପରି ତିଳରେ ତେଲ, ଗୁଣ ତାହାର ଧାରକରେ, ଅଥବା ଧର୍ମ ତାହାର ଆଶ୍ରୟରେ ଅଛି, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମନରେ ବିସ୍ଥାପିତ। ଯେପରି ତରଙ୍ଗମାନେ ଜଳରେ, ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ରମାର ମାୟା ଚନ୍ଦ୍ରରେ, ମରିଚିକା ତାପରେ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମନରେ। ଯେପରି କିରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ, ଆଲୋକ ଅଗ୍ନିରେ, ତାପ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗୋଳକରେ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମନରେ। ଯେପରି ଶିତଳତା ଚନ୍ଦ୍ରରେ, ଶୂନ୍ୟତା ଆକାଶରେ, ବିକ୍ଷୁଭ୍ଧତା ବାୟୁରେ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମନରେ। ମନ ହେଉଛି ଜଗତ, ଓ ଜଗତ ହେଉଛି ମନ; ଏହି ଦୁଇଟି ସଦା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ। ଯେତେବେଳେ ମନ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ, ଜଗତ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ; କିନ୍ତୁ ଜଗତ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ ମନ ସଦା ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ। ହେ ପାପହୀନ, ଯେପରି ଏହି ବିଶାଳ ବିକାଶ ମନରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଆସିଥାଏ, ଏହାର ଉଦାହରଣ ଦେଖାଇ ମତେ ବୁଝା। ଯେପରି ଦେବ, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନେ ମନରେ ସ୍ଥିର ଭାବେ ବିସ୍ଥାପିତ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ମନରେ ବିସ୍ଥାପିତ। ଯେପରି ଲବଣର ରାଜା ମାୟା ଦ୍ୱାରା ବିମୋହିତ ହୋଇ ଚଣ୍ଡାଳ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମନରେ ବିସ୍ଥାପିତ। ଯେପରି ଭାର୍ଗବ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦେବଲୋକ ଭୋଗର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଭୋଗର ଆଧିପତ୍ୟ ଲାଭ କଲେ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମନରେ ବିସ୍ଥାପିତ। ହେ ପ୍ରଭୁ, କିପରି ଭୃଗୁପୁତ୍ର ଦେବଲୋକ ଭୋଗର ଆଶାରେ ଭୋଗର ଆଧିପତ୍ୟ ଲାଭ କରି, ସଂସାରରେ ବନ୍ଧିଗଲେ? ଶୁଣ, ହେ ରାମ, ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତର ତଳେ ତାମାଳ ଗଛର ଘନ ଛାୟାରେ ଭୃଗୁ ଓ କାଳୟଙ୍କ ଆଲୋଚନା ଘଟିଥିଲା। ସେହି ଦିନେ, ମନ୍ଦର ପର୍ବତର ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଢାଳରେ, ପୂଜ୍ୟ ଭୃଗୁ ଦୃଢ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଯୁବକ ପୁତ୍ର ଶୁକ୍ର, ଯାହାର ତେଜ ରାତିର ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସମ, ସେଠି ତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଆଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଭୃଗୁ ସେହି ଉତ୍ତମ ଅରଣ୍ୟରେ ସଦା ଅଚଳ ଥାଇ ସମାଧିରେ ଲୀନ ଥିଲେ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲର ମାଟିରେ ପଥର ଅଚଳ ରହିଥାଏ। ଶୁକ୍ର, ଏଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ, ଫୁଲ ଶଯ୍ୟାରେ, ଧଳା କମଳ ଓ ପାଗର ଗଛର ଝୁଲାରେ ଖେଳୁଥିଲେ। ଶୁକ୍ର ଏଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇନଥିଲେ, ସେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଚଳ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଆକାଶରେ ଝୁଲି ରହିଥାଏ। ଏକ ଦିନ, ତାଙ୍କର ପିତା ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସମାଧିରେ ଲୀନ ଥିବାବେଳେ, ଶୁକ୍ର ଏକା ଓ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ଯେପରି ଶତ୍ରୁ ଜିତିଥିବା ରାଜା ଏକା ହୋଇଯାଏ। ସେଠି ଶୁକ୍ର ଦେଖିଲେ, ଏକ ଅପ୍ସରା ଆକାଶରେ ଯାଉଛି, ଯେପରି ଜନାର୍ଦନ ଖିରସାଗରରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି। ସେ ମନ୍ଦାର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ତାଙ୍କର କେଶମୁହିଁ ମୃଦୁ ସମୀରଣରେ ହଲୁକ ହେଉଥିଲା, ଚରଣର ନୂପୁର ଝଙ୍କାର ଶୁଣାଯାଉଥିଲା ଓ ଚାରିପାଖରେ ସୁଗନ୍ଧ ବିକିରିତ ହେଉଥିଲା। ସେ ଯେପରି ସୌନ୍ଦର୍ୟବୃକ୍ଷର ମୂଳରେ ଏକ ଲତା, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ମଦରେ ଗୁଡ଼ାଳି, ତାଙ୍କର ଶଶୀମୁଖର ତେଜରେ ସେଠି ସ୍ଥାନ ଅମୃତମୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସେଇ ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ମନ ଉତ୍ସାହିତ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସାଗର ଜଳରେ ଦେଖାଯାଏ।