ଚେତନା ମଝିରେ ଯେଉଁ ସ୍ମୃତି ଉଦୟ ହୁଏ—ସେ ଅନୁଭୂତ ବା ଅନନୁଭୂତ ବିଷୟ ହେଉ, ସେଇ ସ୍ଥଳ ଅନ୍ତଃକରଣ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ମୃତି ଏହି ସଂସାରର ମହିମା ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ; କାରଣ, ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥାଏ, ମାତ୍ର ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ଏହି ଚେତନା ନିର୍ମଳ ଆଲୋକ ଭାବରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ, ଯାହାର ଆରମ୍ଭ ବା ଶେଷ ନାହିଁ; ଏହି ଅବିନାଶୀ ପ୍ରଭା ଏହି ସଂସାର ବୋଲି ଓ 'ସ୍ଵୟଂଭୂ' ବୋଲି ପରିଚିତ। ଏହି ଜନ୍ମହୀନ ବ୍ରହ୍ମପ୍ରଭା ସଦା ନିର୍ମଳ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏହିଏ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ରୂପ, ଏହିଏ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆକୃତି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମପ୍ରଭା ଏକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ତିନି ଲୋକ, ଦିନ-ରାତି, ଦେଶ-କାଳ, କ୍ରିୟା ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଜଗତ ଏଭଳି ଦିଶିଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ ମାନ୍ୟ ଘେରି ରହିଛି। ସେଠି ମଧ୍ୟ, ସେଇ ଆକୃତି ପୁନଃ ପ୍ରତିଅଣୁରେ ବିସ୍ତୃତ; ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଏକ ଦଳ ଭଳି ଦିଶେ, କିନ୍ତୁ ସେଇଟି ପ୍ରকୃତରେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏପରି, ଯଥାର୍ଥ ବା ଅଯଥାର୍ଥ ଦୃଶ୍ୟର କୌଣସି ସୀମା ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏହି ବିଭାବ ଜାଗୃତ ଓ ଅଜାଗୃତଙ୍କ ପ୍ରତି ହେଉଛି। ଜାଗୃତ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର—ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଳ; ଅଜାଗୃତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମୟ ଚମକୁଥିବା ଜଗତ ଦିଶେ। ଏହି ଚମକୁଥିବା ବିଶ୍ୱ ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୁ ବିସ୍ତୃତ, ସେପରି ଅନେକ କୋଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଭିତରେ ଚମକୁଥିବା ଦିଶିଥାଏ। ଯେପରି ଏକ ଖୁମ୍ବ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଗୁଡିଆ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଭିତରେ ଆଉ ଗୁଡିଆ, ଏହିପରି ଜଗତ ଭିତରେ ଆଉ ଜଗତ ଅଛି। ସେଗୁଡିକ ଅଲଗା କରିହେବା ନୁହେଁ, ଗଣିହେବା ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଅଣୁମାନେ ଅଗଣିତ; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଏହି ବିଶାଳତା ଭିତରେ ଏଭଳି ଅଣୁଜଗତ ଅପାର। ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଅଣୁ ଗଣିହେବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ଚେତନା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅଣୁଜଗତ ଅନନ୍ତ, ତାଙ୍କର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ। ଯେପରି ଅଣୁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ, ଜଳ, ଧୂଳି ଭିତରେ ଚଳନ୍ତି, ସେପରି ତିନି ଲୋକର ଅଣୁମାନେ ଚେତନା ଆକାଶରେ ଚଳିଥାନ୍ତି। ଏହି ପଞ୍ଚଭୂତ ଆକାଶ ଯେପରି ଶୂନ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ମାତ୍ର, ସେପରି ଚେତନା ଆକାଶ ସୃଷ୍ଟି ଅନୁଭୂତି ମାତ୍ର। ଯଦି 'ସୃଷ୍ଟି' ବୋଲି କେବଳ ଶବ୍ଦ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ, ମନ ତଳକୁ ଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ସେହି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ 'ବ୍ରହ୍ମ' ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ, ଏହି ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ। ଅଧିଷ୍ଠାତା, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ଜ୍ଞାନ, ସେଉଁଠି ବିଶ୍ୱର ବୀଜ, ମୂଳ ବ୍ରହ୍ମ, ଯେଉଁଠି ଚେତନା ଆକାଶ ମାତ୍ର; ତାହାଠାରୁ ଯାହା କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଚେତନା ଜ୍ଞାନ ମାତ୍ର। ଶାସ୍ତ୍ରାଧ୍ୟୟନ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସଂଗ, ଓ ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ବିବେକୀ ଓ ଦମିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱର ପ୍ରମାଣିକ ଅସତ୍ତ୍ୱ କୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ତୁମକୁ କହିଦେଲି, ହେ ରୂପବାନ୍ତ, ରୂପର ସଠିକ୍ ସ୍ୱରୂପ—ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ କିପରି ଉଠେ ଓ ଶମିତ ହୁଏ—ସେଥିର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ। ଏଠାରେ ଅଧିକ କ'ଣ କହିବି? ମନ ହେଉଛି କର୍ମବୃକ୍ଷର ଅଙ୍କୁର; ଏହାକୁ କାଟିଦେଲେ, ଜଗତ ର ଶାଖା କାଟିଯାଏ, କର୍ମବୃକ୍ଷ ଧ୍ଵଂସ ହୁଏ। ହେ ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅଛି; ମନ ମୂଳରେ ଚିକିତ୍ସା କଲେ ସଂସାର ଜନ୍ମ ଜାଳ ନିବୃତି ହୁଏ। ଏହି ମନ ଅଳ୍ପ ଅଶୁଦ୍ଧିରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ସଂସାରରେ ଉପସ୍ଥିତ; ମନ ବିନା ଦେହ କେଉଁଠି ଦେଖାଯିବ? ଏହି ଭ୍ରମ ଦେଖାଯିବାର କୌଣସି ଅନ୍ୟ କାରଣ ନାହିଁ; ମନର ଦାନବ ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ମନ ରୋଗର ଚିକିତ୍ସା ମଧ୍ୟ ଏହି; ସଂସାର ଦେଖାଯିବାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବତା ଅନୁଭୂତି ଏହାର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଔଷଧ। ମନ ଭ୍ରମକୁ ଧାରଣ କରେ, ମନ ମରେ, ପୁଣି ଜନ୍ମେ; କାହାରୋ ଦୟାରେ ବନ୍ଧିଯାଏ, ପୁଣି ମୁକ୍ତିଯାଏ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ମନରେ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେପରି ବିରାଟ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଦିଶିଯାଏ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ମନ ଭିତରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ମାଳା ମଧ୍ୟରେ ସୁଗନ୍ଧ, ଅଲଗା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସେଠି ଅଛି। ଯେପରି ତିଳ ମଧ୍ୟରେ ତେଲ, ଗୁଣ ଧାରୀରେ ଗୁଣ, ଅସ୍ରୟରେ ଧର୍ମ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମନରେ ନିହିତ। ଯେପରି ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ, ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଦୁଇ ଚନ୍ଦ୍ରର ଭ୍ରମ, ତାପରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣା, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମନରେ। ଯେପରି ରଶ୍ମି ସୂର୍ଯ୍ୟରେ, ଆଲୋକ ଅଗ୍ନିରେ, ତାପ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗୋଳକରେ, ସେପରି ସଂସାର ମନରେ। ଯେପରି ଶିତଳତା ଚନ୍ଦ୍ରରେ, ଶୂନ୍ୟତା ଆକାଶରେ, ବାୟୁରେ ଚଞ୍ଚଳତା, ସେପରି ସଂସାର ମନରେ। ମନ ହେଉଛି ସଂସାର, ସଂସାର ହେଉଛି ମନ; ଏହି ଦୁଇ ଅପୃଥକ। ଯେତେବେଳେ ମନ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ, ସଂସାର ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ; କିନ୍ତୁ ସଂସାର ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ ମନ ଅବଶ୍ୟ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଏହି ବିରାଟ୍ ଦୃଶ୍ୟ ମନରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଦୟ ହୁଏ, ଏହା କିପରି ହୁଏ ତାହାକୁ ଏକ ଉଦାହରଣ ଦେଇ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର। ଯେପରି ଦେବ, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନେ ତାଙ୍କ ଜଗତ ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମନରେ ଅଛି। ଯେପରି ଲୁଣର ରାଜା ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଚଣ୍ଡାଳ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମନରେ ନିହିତ। ଯେପରି ଭାର୍ଗବ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦିବ୍ୟ ଭୋଗ ପ୍ରାପ୍ତି ଇଚ୍ଛାରେ ଭୋଗର ଏଶ୍ୱରତ୍ୱ ଲାଭ କଲେ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମନରେ ଅଛି। ହେ ପ୍ରଭୁ, କିପରି ଭୃଗୁପୁତ୍ର ଦିବ୍ୟ ଭୋଗ ଇଚ୍ଛାରେ ଭୋଗେଶ୍ୱର ହେଲେ ଓ ସଂସାର ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଲେ? ଶୁଣ, ହେ ରାମ, ପୁରାତନ ସମୟର ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ—ମନ୍ଦରାଚଳର ତମାଳ ଛାୟାଘନ ଶିଖରେ ଭୃଗୁ ଓ କାଳୟଙ୍କ ଆଲୋଚନା। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ମନ୍ଦରା ପାହାଡ଼ର ଫୁଲ ଭରା ଶିଖରେ, ପୂଜ୍ୟ ଭୃଗୁ ଘୋର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।