ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଅପାର ଆକାର ଭାବରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛି—ଏହାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ପରି, ଅନନ୍ତ, ଶାନ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। କିଛି ଅନୁପାନ୍ତିକ କାରଣ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଏକ ଆତ୍ମଜ ନିର୍ମାତା ଉପଜିବା ଭାବନା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇ କିଛି ଲୋକ ଯେ ଜଗତ ଶୂନ୍ୟ, ଏହା କେବଳ ଏକ ପାଗଳ ମନୁଷ୍ୟର ଅସଙ୍ଗତ ଅଳାପ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ମନ ଜଗତୀୟ କ୍ରିୟାର ଦୌଷ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଛାଡିଦେଇଛି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମୋହର ଗଭୀର ନିଦ୍ରାକୁ ଦୂର କରିଛି, ଓ ଜନ୍ମ ଭୟରୁ ଜାଗୃତ ହୋଇଛି—ସେଉଁ ଜଣେ ଏକ ସତ୍ୟ ଜାଗୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ରଘୁବଂଶୀ ରାମା, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ଆରମ୍ଭରେ ମେମୋରି (ସ୍ମୃତି) ନିଜେ ପ୍ରଥମ ପ୍ରଜାପତି, ମୂଳ ନିର୍ମାତା ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ। ସ୍ମୃତିର ଏଇ ଇଚ୍ଛାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉପଜିଥାଏ; ଏହି କଳ୍ପନାର ନଗର ପ୍ରାକ୍ ନିର୍ମାତା ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ। ତଥାପି, ଏହି ପ୍ରାକ୍ ନିର୍ମାତାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଆକାଶରେ ଅଛି ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେଉଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏହି ଜଗତରେ ଏକ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର। ବ୍ରହ୍ମନ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ କିଛି ପୂର୍ବ ସ୍ମୃତି ଅଛି କି? ପ୍ରଳୟର ମହାମୋହରେ ସେ ସମସ୍ତ ସ୍ମୃତି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ତେଣୁ ପୂର୍ବ ସ୍ମୃତି ରହିପାରିବା ଅସମ୍ଭବ। ପ୍ରଳୟ ପୂର୍ବରୁ ପୁରାତନ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ନିସ୍ଚିତ ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ତେଣୁ, ପୂର୍ବ ସ୍ମୃତିକୁ କିଏ ସ୍ମରଣ କରିବ? ଯେଉଁ ଜଣେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ତେଣୁ ସ୍ମୃତି ଏଠି ମୂଳହୀନ ହୋଇଯାଇଛି। ସ୍ମରଣକାରୀ ନାହିଁ, ତେଣୁ କିପରି, କିଏ ଓ କେଉଁପରି ସ୍ମୃତି ଉପଜିବ? ମହାଚକ୍ରରେ ସମସ୍ତେ ମୋକ୍ଷରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ସ୍ମୃତି ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଉପଜିଥିବା ଦୃଷ୍ଟ ବା ଅଦୃଷ୍ଟ ବସ୍ତୁର ସ୍ମୃତି—ଏହାକୁ ଜଗତର ମହିମା ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଦୃଷ୍ଟ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେଲେ କେବଳ ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ରହିଯାଏ। ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଚମକେ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ; ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଜଗତ ଓ ଆତ୍ମଜ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମନର ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଉଜ୍ଯ୍ୱଳତା, ଆଦିହୀନ ସମୟରୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର, ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡର ଆକାର, ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆକୃତି। ଏକ ଅଣୁରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଚମକେ, ତିନି ଲୋକ ସହିତ, ଦିନ ଓ ରାତି, ଦିଗ, କାଳ, କ୍ରିୟା, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଅନୁକ୍ରମ ଉପସ୍ଥିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁର ଅଭ୍ୟନ୍ତରେ ଏହି ଉଜ୍ଯ୍ୱଳ ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗରେ ମେଘ ଭଳି ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଉଜ୍ଯ୍ୱଳତା। ସେଠି ଏହି ଆକୃତି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁରେ ବିସ୍ତୃତ; ଦୃଷ୍ଟ ଏକ ଦଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଯଥାର୍ଥ ବା ଅଯଥାର୍ଥ ଦୃଷ୍ଟିର ଆନ୍ତ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ଜାଗୃତ ଓ ଅଜାଗୃତଙ୍କ ପ୍ରତି ସଂପୃକ୍ତ। ଜାଗୃତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା କେବଳ ବ୍ରହ୍ମନ—ଶାନ୍ତ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ; ଅଜାଗୃତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ଶୃଙ୍ଗାର ଭର୍ତ୍ତି ଜଗତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡ ଡାଣ୍ଡରୁ ଏହି ଉଜ୍ଯ୍ୱଳ ଜଗତ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି ଅଣୁର ଅଣୁ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଅନେକ ଜଗତ ଏକ ଅନ୍ୟ ଅଣୁ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ। ଏକ ଦଣ୍ଡର ଭିତରେ ଏକ ପୁତୁଳି, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗରେ ଆଉ ପୁତୁଳି, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗରେ ଆଉ ଅନ୍ୟ ପୁତୁଳି—ଏହିପରି ପୁତୁଳି ଭିତରେ ପୁତୁଳି, ଜଗତ ଭିତରେ ଜଗତ। ସେମାନେ ନା ବିଭିନ୍ନ, ନା ଗଣନୀୟ, ପାହାଡ଼ର ଅଣୁ ଭଳି; ବ୍ରହ୍ମନର ବଡ଼ ପାହାଡ଼ରେ ଅଣୁ ଜଗତ ଏହିପରି। ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରେ ଅଣୁ ଗଣିପାରିବ, କିନ୍ତୁ ଚେତନା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅଣୁ ଜଗତ ଅନନ୍ତ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ, ଜଳ ଓ ଧୂଳିରେ ଅଣୁ ଚଳିଥାଏ, ଏହିପରି ଚେତନା ଆକାଶରେ ତିନି ଲୋକର ଅଣୁ ଚଳିଥାଏ। ଏହି ଭୌତିକ ଆକାଶ କେବଳ ଶୂନ୍ୟତାର ଅନୁଭୂତି, ଏହିପରି ଚେତନା ଆକାଶ କେବଳ ସୃଷ୍ଟିର ଅନୁଭୂତି। 'ସୃଷ୍ଟି' ଶବ୍ଦ ଭାବରେ ବୁଝିଲେ ମନ ନିମ୍ନ ହୋଇଯାଏ; 'ବ୍ରହ୍ମନ' ଅର୍ଥରେ ବୁଝିଲେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ ହୋଇଯାଏ। ଜ୍ଞାନର ଆକାର ଅଧିପତି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ବ୍ରହ୍ମନ, ଏହି ଚେତନା ଆକାଶରେ ନିଜେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛି; ଏଠୁ ଯାହା ଉପଜିଥାଏ, ସେ କେବଳ ଅନ୍ତର୍ ଚେତନାର ଜ୍ଞାନ। ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସନ୍ଗ, ଓ ପୁନଃପୁନା ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁ ଜଣେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବସ୍ତୁ ଦଳର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅବିରୋଧ ଜାଣିପାରିବେ। ରୂପର ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ତୁମକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, ଜଗତ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଏପରି ଉପଜି ଓ ଶମିତ ହୁଏ। ଏଠି ଅଧିକ କିଛି କୁହିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ; ମନ କ୍ରିୟା ଗଛର ଅଙ୍କୁର, ଏହାକୁ କାଟିଦେଲେ ଜଗତର ଶାଖା ମୁଡ଼ିଯାଏ, କ୍ରିୟା ଗଛ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ରାମା, ଏହି ସମସ୍ତ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛି; ମନର ମୂଳରେ ଚିକିତ୍ସା କଲେ ଜନ୍ମ ଆଧାରିତ ଜଗତର ସମସ୍ତ ଜାଳ ଉପଚାର ହୋଇଯାଏ। ଏହି ମନ କିଛି ଦୌଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ଜଗତରେ ଉପଜିଥାଏ; ମନ ବିନା ଶରୀର କେଉଁଠି ଦେଖିବି? ଏହି ଅପାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉପସ୍ଥାନ ଅସମ୍ଭବ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି କାରଣ ନାହିଁ; ମନ ଦେବ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ମଧ୍ୟ। ମନର ରୋଗ ଚିକିତ୍ସାରେ ଏହି ଘଟେ: ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅସମ୍ଭବତାର ଜ୍ଞାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଔଷଧ। ମନ ଭ୍ରମକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ମନ ମରେ ଓ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; କୌଣସି ଦୟାରେ, ଏହା ବନ୍ଧିଯାଏ ଓ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି, ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ମନରେ ଉଜ୍ଯ୍ୱଳ ହୋଇଯାଏ, ବିଶାଳ ଶୂନ୍ୟତାରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଭଳି। ସମସ୍ତ ଜଗତ ମନରେ ଉଜ୍ଯ୍ୱଳ ହୋଇ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛି, ଫୁଲ ଦଳରେ ସୁଗନ୍ଧ ଭଳି—ଉପସ୍ଥିତ, କିନ୍ତୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ତିଳ ଶସ୍ୟରେ ତିଳ ତେଲ, ଗୁଣ ଗୁଣୀରେ, ଗୁଣ ଧାରକରେ ଭଳି, ଏହି ଜଗତ ମନରେ ନିସ୍ଥାପିତ।