ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆଦି ଓ ଶେଷ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏହି ପୃଥିବୀ, ଏହି ବର୍ଷ ଓ ଏହି ଯୁଗ—ସମସ୍ତ କିଛି ଏକାଏକି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅଂଶ। ଏଠି ଦେଖ, ଏହା ହେଉଛି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଏହା ହେଉଛି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ; ଏଠି ଯୁଗ ଶେଷର କଳହ, ମହାପ୍ରଳୟର ଅନ୍ତ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ ଓ ଅସତ୍-ସତ୍ ର ଅନୁକ୍ରମ ରହିଛି। ଏଠି ଶତ ଶତ ଯୁଗ, ଅସଂଖ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅନୁସୂତି ଦେଖାଯାଉଛି। କେତେଗୁଡ଼ିଏ ଦେବଲୋକ ଓ ଅନେକ ବିଭାଗର ସ୍ଥାନ, କାଳ, ଦିଗ୍ବିଭାଗ ଓ କଳା ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଭବ ଓ ବିକାଶ ପାଇଛି, କିଛି ନବୀନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଇଛି, ଏଠି ଅନେକ ଗୃହ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ୍ବିଭାଗ ରହିଛି। କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତର ମୂଳରେ ଏକ ଅସୀମ ଚେତନା, ଏକ ଅପାର ଆକାଶ ଅଟୁଟ ଓ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜ ଶ୍ୱଭାବରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଉତ୍ସର୍ଗ ଏହି ମହାଚେତନା ର ଅଣୁର ରେଖା ଭଳି; ଏହି ସମସ୍ତ ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଓ ଏହି ଆସେ ନାହିଁ, ଯାଏ ନାହିଁ। ଚେତନା ମଧ୍ୟରୁ ଯେ କୌତୁହଳ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେଇ ତ ସୃଷ୍ଟି ର ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ—ଦେଖାଯାଏ ରୂପ ଭଳି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ସୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ନାଶ ହୁଏନି, ଆସେ ନାହିଁ, ଯାଏ ନାହିଁ—ଏହା ଏକ ଅଚଳ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ରେଖା ଭଳି ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ। ଏହି ସୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱୟଂସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ—ଏକ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଆକାଶ ଭଳି, ରୂପହୀନ ଭିତରେ ରୂପହୀନ ଭାବେ। ଏହି ଗୁଣ ଓ ଗୁଣୀୟଗୁଡ଼ିକ ପାଣିର ତରଳତା, ଚିରଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଭଳି କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ରର ଛୋଟ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ଭଳି; ଏହି ସମସ୍ତ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଦଳ ଭଳି ଅସୀମ, ଶାନ୍ତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଯଦି କିଏ କହେ ଯେ, ସାହାଯ୍ୟକାରୀ କାରଣ ନଥିଲେ ବିଶ୍ୱ ଶୂନ୍ୟ, କିମ୍ବା କୌଣସି ସ୍ୱୟଂଭୂ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ—ଏହା ମାତ୍ର ଏକ ପାଗଳ ମନିଷ୍ୟର କଳ୍ପନା। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଜଗତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଦୌଷ ରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହର ଶୟ୍ୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ଭ୍ରମର ଗଭୀର ନିଦ୍ରାକୁ ଦୀର୍ଘଦିନ ଦୂର କରିଛି, ଏବଂ ଭବ ଭୟର ଜାଗରଣରେ ତାଙ୍କର ଜଗତ ଶୋଭିତ—ସେଉଁଠି ଏକ ପ୍ରକୃତ ଜାଗୃତ ପୁରୁଷ। ଏହିପରି, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ଆରମ୍ଭରେ ସ୍ମୃତି ନିଜେ ପ୍ରଥମ ପ୍ରଜାପତି, ମୂଳ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ସେଇ ସ୍ମୃତିର ଇଚ୍ଛାରୁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ପାଏ; ପୂର୍ବତନ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି କଳ୍ପନାର ନଗର ଚମକୁଛି। କିନ୍ତୁ, ରାମ, ଏହି ପୂର୍ବତନ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପ୍ରକୃତରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଆକାଶରେ ରହିପାରେନି। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ କୌଣସି ପୂର୍ବ ସ୍ମୃତି ଅଛି କି? ପ୍ରଳୟର ମହାମୋହ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ସ୍ମୃତି ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ତେଣୁ କିପରି ପୂର୍ବ ସ୍ମୃତି ରହିପାରିବ? ପ୍ରଳୟ ପୂର୍ବରୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟେ ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମପଦକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ସ୍ମୃତିକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ପାଇଁ କିଏ ଅଛି? ଯେଉଁଥିରେ ସ୍ମରଣକାରୀ ମୁକ୍ତ, ସେଠି ସ୍ମୃତି ମୂଳହୀନ ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ, ସ୍ମରଣକାରୀ ନଥିଲେ, ସେଇ ସ୍ମୃତି କିପରି, କିଏ ଦ୍ୱାରା, କେଉଁପରି ଉଦ୍ଭବ ହେବ? ଏହି ବିଶାଳ ଚକ୍ରରେ ସମସ୍ତେ ମୁକ୍ତିରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ଯେ ସ୍ମୃତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଅନୁଭୂତ କିମ୍ବା ଅନନୁଭୂତ ବସ୍ତୁର, ସେଉଁଠି ଚେତନା ଆକାଶରେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ମହିମା; ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ, ଚେତନାର ଚମକ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ଏହି ଚେତନାର ଶୁଦ୍ଧ ଚମକ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା, ସମସ୍ତକୁ ଆଲୋକିତ କରେ; ଏହି ହେଉଛି 'ଏହି ବିଶ୍ୱ' ଓ 'ସ୍ୱୟଂଭୂ' ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମର ଜନ୍ମହୀନ ଚମକ ହେଉଛି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ, ବିଶ୍ୱର ମହାକାୟ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆକୃତି। ଏକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ତିନି ଲୋକ ସହିତ, ଦିଗ, କାଳ, କ୍ରିୟା, ଦ୍ରବ୍ୟ, ଦିନ ଓ ରାତିର କ୍ରମ ସହିତ ଚମକୁଛି। ଏହି ଭଳି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ତାହାର ଅନ୍ତଃପ୍ରଦେଶ ଏକ ଅନୁରୂପ ଆକୃତିରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଏକ ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗରେ ମେଘ ଭଳି ଚମକୁଛି। ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏହି ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ବିସ୍ତାରିତ; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଏକ ଦଳ ଭଳି, କିନ୍ତୁ ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟର କୌଣସି ଶେଷ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ, ଏହା ଜାଗୃତ ଓ ଅଜାଗୃତ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ଉପଜାଇଛି। ଜାଗୃତ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ—ଶାନ୍ତ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ; ଅଜାଗୃତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଅନେକ ଲୋକର ଚମକୁଥିବା ବିଶ୍ୱ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଏହି ଚମକୁଥିବା ବିଶ୍ୱ ଅଣ୍ଡରୁ ବିସ୍ତାରିତ, ତେଣୁ ଏହିପରି ଅନେକ ଅଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ଚମକୁଥାଏ। ଏକ ଥମ୍ଭ ମଧ୍ୟରେ ପୁତୁଳି, ସେଉଁଥିରେ ପୁତୁଳିର ଅଂଗ ମଧ୍ୟରେ ଆଉ ପୁତୁଳି—ଏହିପରି ଏକ ଜଗତ ଭିତରେ ଆଉ ଜଗତ ଅଛି। ଏହି ବିଶ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଗଣନାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ପାହାଡ଼ର ଅଣୁ ଭଳି; ଏହିପରି ଅଣୁ ବିଶ୍ୱ ଏହି ବ୍ରହ୍ମପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଅସଂଖ୍ୟ। ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣାଯାଇପାରିବ, କିନ୍ତୁ ଚେତନା ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଥିବା ଅଣୁ ବିଶ୍ୱ ଅସଂଖ୍ୟ, ତାହାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ। ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ, ପାଣି ଓ ଧୂଳିରେ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ଚଳିତ, ସେପରି ତିନି ଲୋକର ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ଚେତନା ଆକାଶରେ ଚଳିତ। ଏହି ଭୌତିକ ଆକାଶ ଶୂନ୍ୟତାର ଅନୁଭୂତି, ଏହି ଚେତନା ଆକାଶ ସୃଷ୍ଟିର ଅନୁଭୂତି ମାତ୍ର। ସୃଷ୍ଟିକୁ ଯଦି କେବଳ ଶବ୍ଦ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ, ତେବେ ମନ ଅଧୋଗତିକୁ ଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ବୁଝିଲେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ହୁଏ।