ଏ ଭାବରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ତତ୍ତ୍ୱକଥା ଆମ ସମ୍ନାଗରେ ଖୋଲାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ କାରଣ-ସହଯୋଗ ନ ଥିଲେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅଙ୍କୁର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ—ଯେପରି ଏକ ବଞ୍ଜା ନାରୀଙ୍କ ଝିଅ ଦେଖିବାକୁ କେହି କେବେ ମିଳିନାହିଁ। ଯଦି କେହି କହେ ଯେ କୌଣସି ସହଯୋଗୀ କାରଣ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେଠାରେ କେବଳ ମୂଳ କାରଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମା, ତାହାର ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବସିଥାଏ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମ ଏକାକି ତାହାର ନିଜ ରୂପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥାଏ; ସେଠାରେ କୌଣସି ଆକୃତି ନଥିବାବେଳେ କାରଣ-ଫଳର କ୍ରମ କେଉଁଠୁ ଆସିବ? ଯଦି ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ, କିମ୍ବା କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ କୌଣସିଠାରୁ ଆସି, ସହଯୋଗୀ କାରଣ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ପୂର୍ବ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏଠି ଏକ ଦୋଷ ହେବ। ଏହିପରି, ବିଶ୍ୱ ଉପକାରକ କାରଣ ସହ କିମ୍ବା ବିନା ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପରମାତ୍ମାଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ବୋଲି କହିବା, ଏହା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ନୁହେଁ, ଶିଶୁମନସ୍କ ଲୋକଙ୍କ ଉକ୍ତି ଅଟୁଟ। ତେଣୁ, ହେ ରାମ, ବିଶ୍ୱ କେବେ ଥିଲାନି, ନାହିଁ, ଓ ତାହା ହେବି ନାହିଁ; କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆକାଶ ଆତ୍ମବିମ୍ବ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଯେବେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭାବ ଥାଏ, ହେ ରାମ, ସମସ୍ତ କିଛି ସତ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। କିଛି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଦେଖିଲେ, ମନରେ ସେଥିରେ ନାଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ତାହା ଅପ୍ରଶମିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଯାଏ। ତେଣୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭାବ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯୁକ୍ତିସଂଗତ; ଏହା ଛଡ଼ା ଦୁଃଖର ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଯୁକ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଚେତନାର ଆକାଶର ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ଭାବରେ ଦଢ଼ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ସେଇ ‘ମୁଁ’ ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ ଆକୃତି, ଆଲୋକ, ଚିନ୍ତା ଓ ଆଦି ଅଟୁଟ। ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଏହି ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ଏହି ବର୍ଷ, ଏହି ଯୁଗ, ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଏହି ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜନ୍ମ। ଏହି ଯୁଗାନ୍ତର କଳହ, ଏହି ମହାପ୍ରଳୟ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ, ଏବଂ ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱର କ୍ରମ। ଏହି ଶତ ଶତ ଯୁଗ, ଏହି ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ, ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିମାନ୍ୟ। ଏମିତି ଏଠି ଅନେକ କିଛି ପକ୍ୱ ହୋଇଛି, କିଛି ପୁଣି ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି; ଏହି ଗୃହମାଳା, ଏହି ଦିଗ୍, କାଳ ଓ କଳାର ବିଭାଗ। ମହାଚେତନା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ, ଅସୀମ ଓ ଅନନ୍ତ, ପୂର୍ବପରି ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବସିଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ ମହାଚେତନାର ଅଣୁର ହଜାର ରେଖା ଭଳି ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅଟୁଟ ରହିଛି; ସେମାନେ ଆସନ୍ତି ନାହିଁ, ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଚେତନା ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ଅଦ୍ଭୁତ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରକାଶ ଦେଖାଯାଏ—ଆକୃତି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ତା ନାହିଁ। ସେମାନେ ଉଦ୍ଭବ ଓ ନାଶ ହୁଏନାହିଁ, ଆସନ୍ତି ନାହିଁ, ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ଏକ ପାହାଡ଼ ଶିଳାରେ ରେଖା ଭଳି ଅଚଳ। ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାର ଅନ୍ତଃସ୍ଥରେ ସ୍ୱୟଂ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଆକାଶ ଭାଗ ଭଳି, ନିରାକାର ମଧ୍ୟରେ ନିରାକାର। ଜଳର ତରଳତା, ଚିରଘୂର୍ଣ୍ଣନର ମନ୍ଦିରା, କିମ୍ବା ସାଗରର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ଯେପରି ଗୁଣ କିମ୍ବା ଗୁଣୀ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ। ଏହି ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଅନେକ ପିଞ୍ଜ, ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟରେ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ, ଅନନ୍ତ, ଶାନ୍ତ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭାବରେ ଦଢ଼ ଅଟୁଟ। ଯେଉଁମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ସହଯୋଗୀ କାରଣ ନ ଥିଲେ ବିଶ୍ୱ ଶୂନ୍ୟ, କିମ୍ବା ଏକ ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଉପସ୍ଥିତ, ଏହା ମୂଢ଼ ଲୋକଙ୍କର ଅବାକ୍କଥା। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟର ମନ ସମସ୍ତ ଲୋକୀକ କ୍ରିୟାର ଦାଗରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଗଭୀର ମୋହର ନିଦ୍ରା ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଦୂର କରିଛି, ଓ ଯେଉଁଠାରେ ଭବବୟର ଜାଗ୍ରୁତି ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଶୋଭିତ, ସେଇ ଏକ ଏକାନ୍ତ ଜାଗ୍ରତ। ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ଆରମ୍ଭରେ ମନ୍ତ୍ରଣା ଏବଂ ସ୍ମୃତି ଆଦି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ପ୍ରଥମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେଇ ଇଚ୍ଛା, ଯାହା ସ୍ମୃତିର ରୂପ, ଠାରୁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏହି କଳ୍ପନାର ନଗରୀ ପୂର୍ବତନ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ, ହେ ରାମ, ଏହି ପୂର୍ବତନ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏବେ ରହିନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଆକାଶରେ ରହିପାରେନି। ହେ ବ୍ରହ୍ମନ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ କୌଣସି ପୂର୍ବ ସ୍ମୃତି ରହିପାରିବ? ପ୍ରଳୟର ମହାମୋହ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ସ୍ମୃତି ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ କିପରି ଏହା ଟିକିପାରିବ? ପ୍ରଳୟ ପୂର୍ବରୁ ପୁରାତନ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥିଲେ; ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମପଦକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରିଥିଲେ। କିଏ ପୂର୍ବ ସ୍ମୃତିକୁ ସ୍ମରଣ କରିପାରିବ? ତେଣୁ, ହେ ମହାନ, କହ, ସ୍ମରଣକାରୀ ମୁକ୍ତ ହେଇଗଲେ, ସ୍ମୃତି ଅମୂଳ ହୋଇଯାଏ। ସ୍ମରଣକାରୀ ନ ଥିଲେ, କିପରି, କେଉଁଠି, କିଏ ସେଇ ସ୍ମୃତିକୁ ଉଦ୍ଭବ କରିପାରିବ? ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ମହାଚକ୍ରରେ ସମସ୍ତେ ମୋକ୍ଷ ହିଁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ସ୍ମୃତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଅନୁଭୂତ କିମ୍ବା ଅନନୁଭୂତ ବସ୍ତୁର, ସେହି ଚେତନାର ଆକାଶରେ—ଏହି ହିଁ ବିଶ୍ୱର ମହିମା; କାରଣ ଦୃଶ୍ୟ ନ ଥିଲେ କେବଳ ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅଟୁଟ ରହିଯାଏ। ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭା, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ବିନା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଏହି ହିଁ ‘ଏହି ବିଶ୍ୱ’ ଓ ‘ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ’ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମର ଅନାଦି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆକୃତି, ବିଶ୍ୱର ରୂପ। ଏକ ଅଣୁର ମଧ୍ୟରେ ବି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତିନି ଲୋକ ସହିତ, ଦିଗ, କାଳ, କ୍ରିୟା, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଦିନ-ରାତିର କ୍ରମ ସହ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏହିପରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁର ଭିତରେ ତାହାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାଗ ସମାନ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଏକ ମାଳା ପାହାଡ଼ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ।