ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସବୁଠାରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଶୂନ୍ୟତା ଅଛି—ଏହି ସ୍ଥିତି ସ୍ଥଳ, ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୂତତ୍ୱ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ—ସେଠି କିପରି ଏହି ସଂସାର, ମହାମେରୁ ପର୍ବତ, ସାଗର ବା ଆକାଶ ଅବସ୍ଥିତ ହେବାକୁ ସମ୍ଭବ? ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ନାହିଁ, ସେଠି କିପରି କିଛି ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯିବ? ଯଦି କିଛି ଅଛି, ତେବେ ତାହାକୁ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ କାହିଁକି? ଏହି ଶୂନ୍ୟତାରୁ କିପରି କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ? କେଉଁଠାରୁ, କିପରି, କେବେ? ଏକ ମଟିର ଘଡ଼ା ଭିତରେ ଥିବା ଖାଲି ଆକାଶରୁ କିପରି ପାହାଡ଼ ତିଆରି ହେବ? ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏହା ବିପରୀତ, ଯେପରି ଆଲୋକ ଓ ଛାୟା ସମେତ ରହିପାରେନାହିଁ, ସେପରି ଏଠାରେ କିଛି ଅଛି ବୋଲି କୁହିଯିବା ଅସମ୍ଭବ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧାର କିପରି ରହିପାରିବ? ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ବରଫ କିପରି ଅଛିବାର ସମ୍ଭାବନା? ମହାମେରୁ ପର୍ବତ କିପରି ଏକ ଅଣୁ ଭିତରେ ଅଛିବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଛି? ଅରୂପ ଭିତରେ କିପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛିବା ସମ୍ଭବ? ଯେପରି ଛାୟା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଏକଠି ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଅସତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟର ସଂଯୋଗ କେବେ ହୁଏନାହିଁ। ଏକ ରୂପ ସମ୍ପନ୍ନ ବିଜରେ ତ ତାଳ ଗଛର ଅଙ୍କୁର ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଅରୂପ ଭିତରେ ଏହି ବିଶାଳ ବିଶ୍ୱ ଅଛିବା କୁହିବା ଯୁକ୍ତିସଂଗତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ବା ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ମନ ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ ହୁଏନାହିଁ, ସେଉଁଠି ସେଇ ଜିନିଷ ଏହି ବିଶିଷ୍ଟ ଚେତନା ପାଇଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଧାରଣ କରେନାହିଁ—ଏହା ଏହିପରି କୁହାଯାଏ। ଯିଏ କୁହେ ଯେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ପୁନି ତାହାର କାରଣ ହେଉଛି, ସେ ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ଅଛନ୍ତି; କାହିଁକିନା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାର ସହଯୋଗୀ କାରଣ ଛଡ଼ି? ଏହି କାରଣ-ଫଳ ଭେଦକୁ ଦୂରେ ରଖ, ଏହି ଭେଦ ମାତ୍ର ଅବିବେକୀ ଲୋକଙ୍କ କଳ୍ପନା। ଯାହା କିଛି ଏଠି ଅଛି, ଏହି ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା ବିଶ୍ୱ, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ। ଯଦି ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ଅଙ୍କୁର ସେଠି ଅଛି, ତେବେ ସେ ସମୟରେ ଅଛି; କିନ୍ତୁ କେଉଁ ସହଯୋଗୀ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ତାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କୁହ? ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ସହଯୋଗୀ କାରଣ ନାହିଁ, ସେଠି ଅଙ୍କୁର ଉତ୍ପତ୍ତି କେବେ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ—ଯେପରି ଅବନାରୀର ଝିଅ କେବେ ଦେଖିଯାଏନାହିଁ। ଯେଉଁଠି କୁହାଯାଏ ଯେ ସହଯୋଗୀ କାରଣ ଛଡ଼ି ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଉଛି—ସେଠି ମୂଳ କାରଣ ଅର୍ଥାତ୍ ଆତ୍ମା ତାହାର ସ୍ଵରୂପରେ ଅଛି। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରହ୍ମ ନିଜ ସ୍ଵରୂପରେ ନିଜେ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ରୂପ ନାହିଁ, ତେଣୁ କାରଣ-ଫଳ ଶୃଙ୍ଖଳା କଉଁଠି? ଯଦି ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତତ୍ୱ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି, କେଉଁଠାରୁ ଆସି ଉପକାରୀ କାରଣ ଭାବେ କାମ କରେ, ତେବେ ସେଇ ପୂର୍ବ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏଠି ଦୋଷ। ଏହିପରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚରୁ ସଂସାର ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଉପକାରୀ କାରଣ ଥିଲେ ବା ନଥିଲେ—ଏହି କଥା ଶିଶୁମନସ୍କ ଲୋକଙ୍କ କଥା, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ କଥା ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ହେ ରାମ, ସଂସାର କେବେ ଥିଲାନାହିଁ, ନାହିଁ, ଓ ହେବି ନାହିଁ; କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚିଦାକାଶ ଆତ୍ମା ନିଜେ ଜ୍ଵଳମାନ, ନିଜ ଅନ୍ତଃପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି। ଯେତେବେଳେ ଏହି ସଂସାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁପସ୍ଥିତ, ହେ ରାମ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ ମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ। ଯାହା ଅନ୍ୟ କିଛି ପୂର୍ବ ଧ୍ୱଂସ କିମ୍ବା ଅନୁପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ମନ ଭିତରେ ତାହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ନୁହେଁ; କାରଣ ତାହା ମନରେ ଅପ୍ରଶମିତ ରହିଯାଏ। ଏହିପରି, ଦୃଶ୍ୟମାନ ସଂସାରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁପସ୍ଥିତି ଏକମାତ୍ର ଯୁକ୍ତିସଂଗତ; ଏହା ଛଡ଼ି ଦୁଃଖ ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ଆଉ କୌଣସି ଯୁକ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଚିଦାକାଶ ଚେତନା, ଯାହା ସଂସାରର ମୂଳ ଭାବେ ଅଛି, ସେଇ ଏହି 'ମୁଁ', ଏହି ରୂପ, ଆଲୋକ, ଚିନ୍ତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ। ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଏହା ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ଏହା ବର୍ଷ, ଏହା କ୍ଷଣ; ଏହା ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜନ୍ମ। ଏହି ଅବସାନ କାଳର କଳାହଳ, ଏହି ବିପ୍ଳବ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ, ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱର କ୍ରମ। ଏହି ସହସ୍ର ସହସ୍ର ேଯୁଗ, ଏହି ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ, ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଶକ୍ତି। ଏହି ସବୁ ପକ୍୵ ହୋଇଛି, ପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଏହି ସବୁ ନିବାସର ଜାଳ, ଏହି ସ୍ଥାନ, କାଳ ଓ କଳାର ବିଭାଗ। ବଡ଼ ଚେତନା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ, ଅସୀମ ଓ ଅନନ୍ତ, ପ୍ରାଚୀନ ଭାବରେ ଶାନ୍ତି ରେ ନିଜ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ସବୁ ମହାଚେତନାର ଅଣୁ-ଅଣୁ କିରଣ ପରି, ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ଯାହା କେବେ ଆସେନାହିଁ, ଯାଏନାହିଁ। ଯେଉଁ ଅଦ୍ଭୁତ ଚିନ୍ତା ନିଜ ଅନ୍ତରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ତାହା ସୃଷ୍ଟିର ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ—ରୂପ ରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ସତ୍ତା ନାହିଁ। ସେମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ, ନାଶ ହୁଏନାହିଁ, ଆସେନାହିଁ, ଯାଏନାହିଁ—ଏକ ଶିଳା ମଧ୍ୟରେ ରେଖା ପରି ଅଚଳ। ଏହି ସୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ନିଜେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେପରି ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଆକାଶ ଅଂଶ ଦେଖାଯାଏ, ଅରୂପ ମଧ୍ୟରେ ଅରୂପ। ଏମିତି, ଜଳର ପ୍ରବାହ, ଚିର ଚଳନର କମ୍ପନ, ସାଗରର ଚକ୍ରବାତ ପରି ଗୁଣ ବା ଗୁଣୀ। ଏହି ସବୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଏକ ଗଠନ, ଏହିପରି ଏହା ନିବିଡ଼, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ସହିତ, ଅନନ୍ତ, ଶାନ୍ତିମୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ଯେଉଁଠି କୁହାଯାଏ ଯେ ସହଯୋଗୀ କାରଣ ନଥିଲେ ସଂସାର ଶୂନ୍ୟ, ବା ନିଜ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ—ଏହି କଥା ଏକ ବରା ଲୋକଙ୍କ କଥା। ଯାହାଙ୍କ ମନ ସମସ୍ତ ସଂସାରିକ କ୍ଳେଶର ଦାଗ ରହିନାହିଁ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହର ଶୟନ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ଦୀର୍ଘ ମୌଢ଼୍ୟ ନିଦ୍ରାରୁ ଜାଗିଯାଇଛନ୍ତି, ଓ ଭବ ଭୟରୁ ଜାଗୃତ ହୋଇଛନ୍ତି—ସେମାନେ ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣିଛନ୍ତି। ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ଆରମ୍ଭରେ, ସ୍ମୃତି ନିଜେ ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ସେଇ ଇଚ୍ଛା, ଯାହା ସ୍ମୃତିର ଭାବରେ, ଏହି ସଂସାରକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଏହିପରି, ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଏହି କଳ୍ପନାର ନଗର ଦେଖାଯାଏ।