ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏକ ନଗର ପରି, ଏହି ସଂସାର ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହି ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ଅର୍ଥ କେବଳ ଏକ କାହାଣୀର ଭାବାନୁବାଦ ଭଳି, କଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଅଛି ନାହିଁ, ତଥାପି ଅଛି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସଂସାରରେ କିଛି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ଏହି ସଂସାର ଭିତରେ କିଛି ଅଛି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ସ୍ୱପ୍ନ ରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି, ଏହି ସଂସାର ଆକାଶର ଆକୃତିରେ ଚମକେ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ଶୂନ୍ୟତା। ଶରତ କଳର ଦୂରରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ମେଘ ପରି, ଏହି ସଂସାରର ବିଲୟ ଅନୁମାନ କରିପାରିବା ନୁହେଁ; ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିଛି ନାହିଁ। ସ୍ୱପ୍ନ ରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ନାରୀର ଆଲିଂଗନ ପରି, ଏହି ସଂସାରର ଅର୍ଥ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ନାହିଁ; ମନର ଉଦ୍ୟାନର ଫୁଲିଥିବା ଅବସ୍ଥା ପରି, ଏହାର ଆନନ୍ଦ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ଏକ ମୂଳ ନାହିଁ। ଏହି ସଂସାର ଆଲୋକର ଚମକ ନଥିବା ଆଲୋକ ପରି, ଚିତ୍ରିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଅନୁଭୂତି କଳ୍ପନାର ରାଜ୍ୟ ପରି, ଯାହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଚିତ୍ରିତ ପଦ୍ମ ପୋଖରୀ ଯେଉଁଥିରେ ପଦ୍ମର ଗନ୍ଧ ନାହିଁ, ଏହି ସଂସାର ଶୂନ୍ୟତାରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ, ତାହାର ନିଜ ଗୁଣ କେବଳ ଆକୃତି। ପ୍ରକୃତରେ, ଏହି ସଂସାର ଶୁଷ୍କ, ଦୁର୍ବଳ ଉତ୍ପାଦରେ ବିସ୍ତୃତ; ନିଷ୍ପ୍ରଭ ଏବଂ ଅସାର, କଦଳୀ ଗଛର ତଣ୍ଡ ପରି ଚମକୁଛି। ଖୋଲା ଆଖିରେ ଦେଖିବା ଅନ୍ଧାର ପରି, ଏହି ସଂସାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ତଥାପି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ପାଣି ଉପରେ ବୁଲବୁଲି ପରି, ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ, ଭିତରେ ଶୂନ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ବାହାରେ ଚମକ; ଏହାର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ହେଉଛି ଆସ୍ବାଦ—ଏହା ଏକ ଅନିର୍ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଆସ୍ବାଦ, ଯାହା ଆସିବା ଓ ଯିବାରେ ଅବିରତ। କୁହୁଡ଼ି ପରି ବିସ୍ତୃତ, ଧରିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ନିଷ୍ପ୍ରଭ, ଶୂନ୍ୟତାର ଆଶ୍ରୟ, କେତେକଙ୍କ ପାଇଁ ଶୂନ୍ୟ, ଅଣୁ ପରି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ। ଉପାଦାନ ଦ୍ରବ୍ୟର ସଂଯୋଗରେ ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଶୂନ୍ୟତା ଉପାଦାନ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ତିଆରି ହୋଇନାହିଁ; ଧରିଲେ ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଏକ ଧାରାଳ ତଳୱାର ପରି ଏହା ଅପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏକ ବଡ଼ ଯୁଗର ଶେଷରେ, ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଏକ ମାଞ୍ଜି ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପରେ, ସେଇ ମାଞ୍ଜିରୁ ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ କ'ଣ? ଏପରି ବୁଝିଥିବା ଲୋକ ଅଜ୍ଞାନୀ, କିମ୍ବା ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ? ମହାନ ଏକ ଉତ୍ତର ଦିଅ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଶଙ୍କା ଦୂର ହେବ। ଏହି ସଂସାର ଯୁଗର ଶେଷରେ ମାଞ୍ଜିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଜ୍ଞାନ ଅଛି ବୋଲି କୁହିବା ଏକ ଶିଶୁ ମନର ଚିନ୍ତା। ଯାହା ସଂଯୋଗରେ ଅସ୍ପର୍ଶ ରହିଛି, ସେଇ କିପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ? ଏପରି ବିପରୀତ ଚିନ୍ତା ଉପଦେଶକ ଓ ଶ୍ରୋତା, ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ମୂଢ଼ତାର କାରଣ। ମାଞ୍ଜିରେ ମାଞ୍ଜି ଅଛି, ଏହି ଭାବରେ ବିଶ୍ୱ ଅଛି ବୋଲି କୁହିବା ଭ୍ରମର କଥା; ଏହି କଥାର ତତ୍ତ୍ୱ କ'ଣ ତୁମେ ଶୁଣ। ଏକ ମାଞ୍ଜି ଚକ୍ଷୁ, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିପାରିବା; ମାଞ୍ଜି ମାଟି, ଧାନ ଇତ୍ୟାଦି ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ ଅଂକୁର ଉପଜେ। କିନ୍ତୁ ଯାହା ମନ ଓ ଷଡ୍ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଉପରେ, ସେଇ ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ ମାଞ୍ଜି କିପରି ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ହେବ? ପରମାତ୍ମାରେ ମାଞ୍ଜି ସ୍ବଭାବ କିପରି ଥାଏ, ଯେଉଁଥି ଆକାଶଠାରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସମସ୍ତ ଉପରେ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରାପ୍ୟ? ଯାହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଅନସ୍ତିତ୍ୱରେ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ଦେଖିନଥିବାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରକୃତ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ; ଦେଖିବା ନାହିଁ, ମାଞ୍ଜି ନାହିଁ, ଅଂକୁର କିପରି ଉପଜେ? ପରମ ଅବସ୍ଥା, ଶୁଅ ଓ ଶୂନ୍ୟ ଯାହା ଆକାଶର ଉପାଦାନ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଏଠାରେ ବିଶ୍ୱ, ମେରୁ ପାହାଡ଼, ସାଗର, ଆକାଶ କିପରି ଅଛି? ଯାହା ଏକ ଶୂନ୍ୟ, ତାହାରେ କିପରି କିଛି ଅଛି? ଯଦି କିଛି ଅଛି, ତେବେ ଏହା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଭାବରେ କିପରି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ? କିପରି କିଛି ଏହି ଶୂନ୍ୟରୁ ଉପଜେ, କିପରି, କେଉଁଠି, କେବେ? କିପରି ଏକ ମାଞ୍ଜି ମାଟି ଦେଉଥିବା ଖାଲି ଘଡ଼ର ଭିତରୁ ପାହାଡ଼ ଉପଜେ? କେଉଁଠି, କେଉଁଠାରୁ, କେବେ? ବିପରୀତ ଭାବରେ, କିପରି କିଛି ଅଛି, ଆଲୋକ ଓ ଛାୟା ଏକାଠି ହୋଇପାରେ ନାହିଁ; ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଅନ୍ଧାର କିପରି, ବରଫରେ ଅଗ୍ନି କିପରି? ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଅଣୁ ଭିତରେ କିପରି ଅଛି, ଅରୂପ ଭିତରେ କିପରି କିଛି ଅଛି? ଯାହା ଅଛି ଓ ନାହିଁ ଏକାଠି ହୋଇପାରିବା ଆଲୋକ ଓ ଛାୟାର ଏକତା ପରି ଅସମ୍ଭବ। ଚିହ୍ନିତ ମାଞ୍ଜିରେ ଅଂକୁର ଅଛି ବୋଲି କୁହିବା ଯୁକ୍ତିସଂଗତ, ବଟବୃକ୍ଷ ପରି; କିନ୍ତୁ ଅରୂପ ଭିତରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅଛି ବୋଲି କୁହିବା ଅଯୁକ୍ତିସଂଗତ। ଅନ୍ୟ ଜଗା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଲୋକରେ ଯାହା ମନ କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ ହୋଇନାହିଁ, ସେଗୁଡିକ ସେଇ ମନର ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଏହି ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ କୁହନ୍ତି ଫଳ ପୁନଃ କାରଣ ହେଉଛି, ସେମାନେ ଭ୍ରମ ରେ ଅଛନ୍ତି; କିପରି ଏହି ଫଳ ତାହାର ଅନେକ ସହଯୋଗୀ କାରଣ ସହିତ ଉପଜେ? କାରଣ ଓ ଫଳର ଭେଦ କଳ୍ପନା କରିଥିବା ମୂଢ଼ମତି ଲୋକଙ୍କ ଭାବନା ଦୂର କର; ଏହି ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା ବିଶ୍ୱରେ ଯାହା ପ୍ରକୃତ ଅଛି, ତାହା ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ। ଯଦି ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ଅଂକୁର ଏଠାରେ ଅଛି, ତେବେ ସେଇ ସମୟରେ ଅଛି; କୁହ, କିପରି ସହଯୋଗୀ କାରଣରେ ଏହା ଉପଜେ? ଯେତେବେଳେ ସହଯୋଗୀ କାରଣ ନାହିଁ, ଅଂକୁର ଉପଜିବା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—ଯେପରି ବନ୍ଧ୍ୟା ନାରୀର ଝିଅକୁ କେହି ଦେଖିନାହିଁ। ଯାହା କୁହାଯାଏ କାରଣ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଉପଜିବା—ସେଉଁଠି କେବଳ ମୂଳ କାରଣ, ଆତ୍ମା, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ରହିଥାଏ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ସୃଷ୍ଟିର ଆକୃତିରେ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଆକୃତି ନାହିଁ, ତେଉଁଠି କାରଣ ଓ ଫଳର କ୍ରମ କିପରି?