ଏହି ସଂସାରରେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ବଡ଼ ବଡ଼ ମହାନ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ନାହାନ୍ତି; କାଳ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଗିଲି ଦେଇ, ଏହାର ଆତ୍ମାରୂପେ ବିରାଜିତିଛି। ବର୍ଷ, ଯୁଗ ଓ କଳ୍ପ ଭାବେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ନେଇ ଏହା ପ୍ରକଟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହାର ସାର୍ତ୍ଥକତା ଅପ୍ରକଟ, ସମସ୍ତ ଜାଗାରେ ବ୍ୟାପି ଅଛି। ଯେମାନେ ଆନନ୍ଦମୟ, ଯେମାନେ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ସୁମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ଭାରୀ ଅଟୁଟ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ କାଳ ଏମିତି ଗିଲି ଦେଉଛି, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ହାତୀ ସର୍ପମାନେକୁ ଗିଲି ଦେଉଛି। କାଳ ନିଷ୍ଠୁର, କଠୋର, କ୍ରୁର, ଅନିର୍ମମ, ଦୁଃଖମୟ ଓ ନିମ୍ନ; ଏହି କ୍ଷଣରେ ମଧ୍ୟ କାଳ ଯାହାକୁ ଖାଉନାହିଁ ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ। ଖାଇବା ପାଇଁ ମାନେଇ ଥିବା କାଳ ପର୍ବତମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଗିଲି ଦେଉଛି; ଅନେକ ପ୍ରକାର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଲୋଭୀ କେବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି କାଳ ନେଇଯାଏ, ଧ୍ଵଂସ କରେ, ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଖାଏ, ହତ୍ୟା କରେ; ସଂସାରର ନାଟକରେ ଏହି କାଳ ବିଭିନ୍ନ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରେ। ଏହା ଅବିରତ ଭାବରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ବୀଜକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଉଛି; ଏକ ତୋତା ଯେପରି ଦାନା ଫାଟି ଦେଉଛି, ଏହି କାଳ ମିଥ୍ୟା ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଉଛି। ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଭାଗ୍ୟର ଶିଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନଙ୍କର କିଶୋର କଳିକାକୁ ଚେଷ୍ଟାରେ ଉପଡ଼ି ନେଉଛି; ଏହି କାଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହାହାତୀ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବିଶାଳ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ସଂସାରର ଫଳ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଏକ ମହାବୃକ୍ଷ ଅଛି, ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ବେପଟା ହୋଇ ରହିଛି। ଏହି ବୃକ୍ଷ ରାତିର ମଧୁମକୁ, ଦିନକୁ ମାଳା ପରି ଏଣି, ଋତୁ ଓ ଯୁଗର ଲତା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, କିନ୍ତୁ କେବେ ଥକେ ନାହିଁ। ଏହି ବୃକ୍ଷକୁ ମାରିଲେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗେ ନାହିଁ, ପୋଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଳେ ନାହିଁ; ଏହା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଧରାଯାଏ ନାହିଁ—ଏହି କଳାବିଦ୍ରା ମଣିକା ମାନ୍ୟ। କ୍ଷଣମାତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ, କେବେ କିଛି ଉଠାଏ, କେବେ କିଛି ଧ୍ଵଂସ କରେ, ଏହି କାଳ କଳ୍ପନାର ରାଜ୍ୟ ପରି ବିସ୍ତାର କରେ। ଏହି କାଳ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଖେଳରେ, କଠିନ ଆନନ୍ଦରେ ଲୋକମାନେକୁ ଏମିତି ଲୁଚେଇ ଦେଉଛି, ଯେପରି ରନ୍ଧୁନୀ ଚମଚରେ ତରକାରି ନଡ଼େ। ଘାସ, ଧୁଳି, ମହାଇନ୍ଦ୍ର, ସୁମେରୁ ପର୍ବତ, ପତ୍ର କିମ୍ବା ସାଗର—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି କାଳ ନିଜ ଅପାର ବିସ୍ତାରରେ ଗ୍ରସନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଏଠି କ୍ରୁରତା ପ୍ରଚୁର, ଲୋଭ ଦୃଢ଼, ସମସ୍ତ ଅପମଙ୍ଗଳ ଏଠି, ଏଠି ସମସ୍ତ ଚଞ୍ଚଳତା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଆକାଶରେ ଖେଳାଇ, ଏହି କାଳ ନିଜ ଅଙ୍ଗନାରେ ଶିଶୁ ପରି ଖେଳେ, ଖେଳନା ଫିଙ୍ଗେଇ ଦେଉଛି। ଏହି କଳ୍ପ ଶେଷରେ, ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବରେ କାଳ ଜ୍ଵଳମାନ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ଅସ୍ଥିମାଳା ଧାରି ତାହାର ଆକୃତି ଦେଖାଏ। ଏହି କାଳ ତାଙ୍କର ଭୟାନକ ନୃତ୍ୟରେ ଅଙ୍ଗ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ମେରୁ ପର୍ବତ ଆକାଶରେ କମ୍ପିତ ହୁଏ, ପବନରେ ତାଳପତ୍ର ମାନେ ଯେପରି ହଲୁଚିତ। କେବେ ରୁଦ୍ର, କେବେ ମହେନ୍ଦ୍ର, କେବେ ପିତାମହ; କେବେ ଶୁକ୍ର, କେବେ ବୈଶ୍ରବଣ, ପୁଣି କେବେ କିଛି ନୁହେଁ—ସେଇ କାଳ। ଏହି କାଳ ଭିତରେ ଅନେକ ସୃଷ୍ଟି ଚିରଉଜ୍ଵଳ ଓ ଧ୍ଵଂସିତ, ଅବିରତ ଉଠୁଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଲଗା ଅଲଗା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ପରି ଅଅପୃଥକ। ମହାକଳ୍ପ ନାମକ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ଏହି କାଳ ପକ୍ୱ ଫଳ—ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ—ଗୋଛାଗୋଛା ଭାବେ ଝାଡ଼ି ଦେଉଛି। ଏହି କାଳ ବିଶ୍ୱ ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ପାଦ ଦିଏ, ଏମିତି ଗୁଞ୍ଜରଣ କରୁଥିବା ମାଛମାନେ ପରି ସଂସାରମାନେ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି। ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତାର ପଦ୍ମ ଚେତନାର ଅଲୋକରେ ଖିଳି ଉଠି, ଏହି କାଳ ନିଜ ଉପକ୍ରମ ସହ ନିଜ ରୂପରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ। ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା ନିଜ ଆକୃତିକୁ ଏହି କାଳ ଉଚ୍ଚ ପର୍ବତ ପରି ସ୍ଥିର କରି ରହିଯାଏ। କେବେ ଛାୟା ପରି କଳୋ, କେବେ ଅଲୋକରେ ଦ୍ୱିପ୍ତିମାନ୍, କେବେ ଦୁହିଁରୁ ଶୂନ୍ୟ, ସ୍ୱରୂପେ ବିରାଜିତ। ଅନେକ ବିଶ୍ୱର ସତ୍ତା ସହିତ ନିଜ ସତ୍ତାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ମହାଭାରରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ପରି ଅଚଳ ରହିଛି। ସେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ଆସେ ନାହିଁ, ଯାଏ ନାହିଁ, ଶତାବ୍ଦୀ କଳ୍ପ ଚଳିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଦୟା ନାହିଁ। ସଂସାର ଆରମ୍ଭର ଖେଳ ପାଇଁ ଏହି କାଳ ସହଜରେ ନିଜ ଭିତରେ ସମୟ ବିତାଏ, ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରି। ରାତିର କଦଳି ଅନ୍ଧକାର ଓ ଦିନର ପଦ୍ମର ଶ୍ରେଣୀକୁ, କାର୍ମିକ ମଧୁମକୁ ପରି ନିଜ ସ୍ୱରୂପର ହ୍ରଦରେ ପ୍ରକ୍ଷେପ କରେ। ଭୟାନକ କଳୋ ରାତିକୁ, ଅଳସ ଝାଡ଼ୁକୁ ଧରି, ସର୍ବତ୍ର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଧୂଳିପରି ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। କାର୍ମ ତାରଜନୀ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦୀପକୁ କୋଣାକୋଣି ଚଳାଇ, ଦୟାବଶତଃ ସଂସାର ଘରରେ କ’ଣ କେଉଁଠି ଅଛି ଦେଖିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦିନଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ପକାଇ, ସଂସାରର ରକ୍ଷକମାନଙ୍କର ଫଳକୁ ପ୍ରାଚୀନ ଅରଣ୍ୟର ଫଳ ଭୋଗ କରୁଥିବା ଭଳି ଭୋଗ କରେ। ମୃତ୍ୟୁ, ଭୟାନକ ପେଟି ପରି, ବିଶ୍ୱମାନେ ରତ୍ନକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ତାଙ୍କର ଭୟାନକ ଗୃହରେ ରଖି ଦେଉଛି। ବିଶ୍ୱର ରତ୍ନମାଳା, ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ନିଜକୁ ଶୋଭା ଦେବାକୁ ପିନ୍ଧେ, ପୁଣି ଛେଦ କରି ଦେଉଛି। ରାତିର କମଳମାଳା ଦିନର ହଂସ ପଛରେ ଚାଲି, ଚଞ୍ଚଳ କାଳ ତାରାମାଳାର କିରଣରେ ଆକାଶକୁ ଚତୁର୍ଦିଗ ଘେରି ଦେଉଛି। ଜୀବନର ମଦବିକ୍ରେତା, ପର୍ବତ, ନଦୀ, ମେଘ ଓ ବିଶ୍ୱକୁ ନଡ଼ି, ଦିନକୁ ତାରାମାନଙ୍କ ରକ୍ତ ତିନି ଛିଟି ଦେଉଛି, ପରେ ତାହାକୁ ପିଇଯାଏ। ଏହି ଚୋର କିଛି ଛାଡ଼େ ନାହିଁ—ଯୌବନ, କମଳ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଜୀବନର ସିଂହମାନ ମନ୍ଦାର କିଛି ନୁହେଁ। ସଂସାର ଚକ୍ରର ଖେଳରେ, ଜୀବମାନେକୁ ଚାପି ଓ ଫିଙ୍ଗି, ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନିବୃତ୍ତିର ହାସ୍ୟ ସହ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ କରେ। ସେ କର୍ତ୍ତା, ଭୋକ୍ତା, ଧ୍ଵଂସକର୍ତ୍ତା, ସ୍ମରଣକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କିଛି କରିନଥିବା ପରି ରହେ।