ଏହି ଉପଦେଶରେ, ମହାର୍ଷି ଭଗବତୀ ବଶିଷ୍ଠ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ରାମ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କେବଳ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଭୂମିରେ କ୍ରିୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଚେତନାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଦେହରେ ଆସକ୍ତି ଶେଷ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଭାବ ଗଳିଯାଏ, ଏବଂ ତୁମ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟତା ଉଦୟ ହୁଏ। ଏହି ବିଶ୍ୱର କ୍ରିୟା ଯେପରି ଦୀପର ଆଲୋକ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱର ଚଳଚଳାତ୍ମକତା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ, ମନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାର ସାରରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱ ତାହାର କଳ୍ପନାର ଜାଲରେ ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ। ଯେପରି ଶୂନ୍ୟତା ମଧ୍ୟରେ ଶୂନ୍ୟତା ଆଭାସ ଦେଉଛି, କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶରେ ନୀଳ ଆଭା ଦିଆଯାଏ, ସେପରି ମନର ଆକୃତିରେ ଆକର୍ଷକ ଲତାମାଳା ବିକସିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଚିନ୍ତା ଶେଷ ହେବା ଦ୍ୱାରା ମନ ଲୟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ସଂସାରିକ ମୋହର କୁହୁଡ଼ି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ତାପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅନ୍ତଃସ୍ଥଳରେ ଏକ, ଅଜନ୍ମା, ଆଦିମ, ଅନନ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ—ଏହି ଅବସ୍ଥା ଏକଦମ ପରିଶୁଦ୍ଧ। ମନ ଯାହା କ୍ରିୟାର ସ୍ୱଭାବର, ପ୍ରଥମେ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପରେ ଏହି ମନ ବିଶ୍ୱର ଅନେକ ପ୍ରଭେଦ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ତାଙ୍କର କଳ୍ପନାରେ ମିଥ୍ୟା ଦେହ ତିଆରି କରେ। ଯାହା ଅସତ୍ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ସେଠାରେ ଆରମ୍ଭରେ ସତ୍ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ପରେ ଗଳିଯାଏ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ମନ ନିଜେ ଚେତନା ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ, ଏହା ଆଲୋକମୟ ଆକୃତି ନେଇ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ବିଶାଳ ସାଗରରେ ଜଳର ଗୋଲାକାର ଲହରୀ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ଆକାଶରେ ଉଦୟ ହୁଏ, କୌଣସି କର୍ତ୍ତା ନାହିଁ, କୌଣସି ଅଙ୍ଗ ନାହିଁ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ; ଦ୍ରଷ୍ଟା ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଅନୁଭବ ଅଛି; ନିଦ୍ରା ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସ୍୵ପ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ମନୋହର ଆକୃତିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଭବିଷ୍ୟତ ନଗର ତିଆରି କରୁଥିବା ପରି; ବନ୍ଦର ଅଗ୍ନିର ତାପ ପରି, ଜଳର ଚକ୍ରାକାର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ବସିଥାଏ। ଯଦିଓ ଏହାର ଆକୃତି ଅଛି, ତଥାପି ଏହା ଶୂନ୍ୟତା ନୁହେଁ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଏ; ଆକାଶରେ ରତ୍ନମାଳା ପରି ଦୃଶ୍ୟମାନ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ। ଏହା ମନରେ ତିଆରି ଏକ ନଗର ପରି, ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା କିଛି ନୁହେଁ; ଏହାର ସାର ହେଉଛି କେବଳ କାହାଣୀର ଅର୍ଥର ଭ୍ରମ, କୌଣସି ଠାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ତଥାପି ଅଛି ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ପ୍ରକୃତରେ କୌଣସି ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ, ତଥାପି ଭିତରେ କିଛି ଅଛି ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ସ୍୵ପ୍ନର ପାହାଡ଼ ପରି ଆକୃତିରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ଶୂନ୍ୟତା। ଶରତକାଳୀନ ମେଘ ପରି ଦୂରରୁ ଦେଖିଲେ ଏହାର ଲୟ ଅଗ୍ରହ୍ୟ, ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ। ସ୍୵ପ୍ନର ନାରୀଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନ ପରି ଏହା ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଅର୍ଥହୀନ; ମନର ବିକସିତ ଉଦ୍ୟାନ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଆନନ୍ଦ ଭାସେ କିନ୍ତୁ ଏହାର ମୂଳ କିଛି ନାହିଁ। ଏହା ଆଲୋକ ବିନା ଆଲୋକ ପରି, ଚିତ୍ରିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ପରି; ଏହା କଳ୍ପନାର ରାଜ୍ୟ ପରି ଅନୁଭୂତ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଅସତ୍ୟ। ଏହା ଚିତ୍ରିତ ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀ ପରି, ପଦ୍ମର ସୁଗନ୍ଧ ନାହିଁ, ଶୂନ୍ୟତାରେ ବିସ୍ତୃତ, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ଆକୃତି। ପ୍ରକୃତରେ ଏହା ଶୁଷ୍କ ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ ତତ୍ତ୍ୱର ଶାଖାରେ ବିସ୍ତୃତ, ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଏବଂ ନିରସାର, କଦଳୀ ଗଛର ତଣ୍ଡ ପରି ଚମକେ। ଏହା ଆଖି ଖୋଲିଲେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅନ୍ଧକାରର ଗୋଲାକାର ଛାୟା ପରି ବିସ୍ତୃତ, ଏହାର ଆକୃତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସତ୍ୟ, ତଥାପି ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖାଯାଏ। ଜଳରେ ବୁଲବୁଲି ପରି, ଭୋଗ ନାହିଁ, ଭିତରେ ଖାଲି, କିନ୍ତୁ ବାହାରେ ଉଜ୍ୱଳ ଆକୃତି; ଏହାର ସ୍ୱାଦ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତିର ସ୍ୱାଦ, ଉଦୟ ଓ ଲୟରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ। କୁହୁଡ଼ି ପରି ବିସ୍ତୃତ, ଧରିଲେ କିଛି ମିଳେନି; ନିଷ୍କ୍ରିୟ, ଶୂନ୍ୟତାର ଆଶ୍ରୟ, କେହି ପାଇଁ ଶୂନ୍ୟ ଭାବ, ଅଣୁ ପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ। ଯାହା ପଞ୍ଚଭୂତରେ ତିଆରି, ତାହାକୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବେ କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଶୂନ୍ୟତା କୌଣସି ତତ୍ତ୍ୱରେ ତିଆରି ନୁହେଁ; ଧରିଲେ ଏହା ଅସତ୍ୟ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ପ୍ରକାଶ ପରି ହଠାତ୍ ଦେଖାଯାଏ। ବଡ଼ ବିପ୍ଳବର ପରେ, ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ମଣିଷ ମାନଙ୍କ ମନରେ ବିଜ ଭିତରେ ଅଂକୁର ପରି ଥାଏ; ପରେ ସେଠାରୁ ପୁଣି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ଏହା କ'ଣ? ଏପରି ବୁଝିଥିବା ଲୋକମାନେ ଅଜ୍ଞାନୀ କି, ନା କି ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ? ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବାକୁ, ମହାମନ୍ୟ, ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହନ୍ତୁ। ଏହା ବଡ଼ ବିପ୍ଳବର ଶେଷରେ, ବିଜରେ ଅଂକୁର ପରି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଯେଉଁଠି ଉଚ୍ଚତମ ଅଜ୍ଞାନ ଅଛି ବୋଲି କେହି କହିଥାଏ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିଶୁସ୍ୱଭାବରୁ ଏହି କଥା କହେ। ଯାହା ସ୍ପର୍ଶରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ସେ କିପରି ଅସତ୍ୟ? ଏପରି ବିରୋଧାଭାସୀ ବୁଝାମଣା ଉଭୟ କଥାକୁ କଥିବା ଏବଂ ଶୁଣିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମୂଢ଼ତାର କାରଣ। ବିଜରେ ଅଂକୁର ଥିବା ପରି ବିଶ୍ୱ ଅଛି ବୋଲି ଭାବନା—ଏହା ଭ୍ରମର କଥା; ଏହି କଥା କିପରି ଏହିପରି? ବିଜ ଦୃଶ୍ୟମାନ, ମନ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣୀୟ; ଯେତେବେଳେ ଏହା ମାଟି ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଅଂକୁର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯାହା ମନ, ଛଅ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ସେଥିରୁ ଉପରେ ଅଛି, ସେଉଁଠି କିପରି ଏକ ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ ବିଜ ବିଶ୍ୱର କାରଣ ହେବ? ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ଯାହା ଆକାଶଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସମସ୍ତ ଉପରେ, ଯାହାକୁ କୌଣସି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜାଣିପାରେନି, ସେଠାରେ କିପରି ବିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅଛି? ଯାହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଦେଖିନଥିଲେ ସେଠାରେ କିଛି ନାହିଁ, ସେଠାରେ ବିଜ ସ୍ୱଭାବ କିପରି ଥିବ, ଏବଂ ବିଜ ଛାଡ଼ି ଅଂକୁର କିପରି ଉଦ୍ଭବ ହେବ?