ହେ ରାମ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପଥରେ ଯେଉଁଟି ଜାଏ-ଆସେ ନାହିଁ, ତାହା ଶରୀର ନୁହେଁ, ତୁମେ ଏହାକୁ ପୁରୁଷ ବୋଲି ଜାଣ। ଏହି ପୁରୁଷ ତିନି ଲୋକରେ ଶରୀର ଥାଉ କି ନ ଥାଉ, ଜ୍ଞାନୀ କି ଅଜ୍ଞାନୀ ହେଉ, ସଦା ଅବିନାଶୀ ଅଟୁଟ ରହେ; ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ବି ସେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ତୁମେ ଦେଖୁଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଏହି ଶରୀର ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ, ଚେତନାତ୍ମା ସହିତ ନୁହେଁ; ଏହି ଆତ୍ମାକୁ କେହି ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହା ମନର ପଥକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଶୂନ୍ୟ ଭଳି ଅବସ୍ଥିତ, ଏହି ଚେତନା କିପରି ଦୁଃଖ କି ସୁଖରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେବ? ଏହି ଆତ୍ମା ଶରୀର ରୂପୀ ଖଞ୍ଜରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ନିଜର ଅନୁଭୂତି ଓ ଆଶୟ ନେଇ ଚାଲିଯାଏ, ଯେପରି ମଧୁମକ୍ଷୀ କମଳ ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଯାଏ। ଯଦି ଏହି ଶରୀର ରୂପୀ ଖଞ୍ଜରେ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଅସତ୍ୟ ଥାଏ, ତେବେ ଏହା ନଷ୍ଟ ହେଲେ କଣ ନଷ୍ଟ ହେଲା, ରାମ? କାହିଁକି ତୁମେ ଶୋକ କରୁଛ? ତୁମେ ସତ୍ୟକୁ ଧର, ମୌହ ଆସିବା ଦିଅନି; ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା ପାଖରେ କୌଣସି ଆଶା ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ସାକ୍ଷୀ ଭାବରେ, ସମ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଭେଦହୀନ ରହେ, ଏହି ଜଗତ ତାହାରେ ନିଜେଇ ଦେଖାଯାଏ, ନିର୍ମଳ ମଣିରେ କିରଣ ଭଳି। ଆଶା ନଥିବା ସମ୍ପର୍କ ଦର୍ପଣର ଛବି ଭଳି; ଏହି ଚେତନା ଓ ଜଗତର ସ୍ୱାଭାବିକ ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟ ଏପରି। ଯେପରି ଢାଳ ଓ ମୃତଦେହର ପ୍ରତିବିମ୍ବରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଏକତା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଓ ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ଓ ଅଭିନ୍ନତା ଅଛି। ପୃଥିବୀରେ କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉପସ୍ଥିତିରେ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହି ଜଗତ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଚେତନାର ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯେତେବେଳେ ଶରୀର ଧାରଣ କରିବା ବନ୍ଧ ହୁଏ, ରାମ, ଏହି ଜଗତ ଅବସ୍ଥା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ; ତୁମର ମନରେ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଦୀପର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଯେପରି ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ ସ୍୵ାଭାବିକ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେଣୁ ଏହି ବିଶ୍ୱର କ୍ରିୟା ଚେତନାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଗୁଣରୁ ଉଦ୍ଭବ। ପ୍ରଥମେ, ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ପରମାତ୍ମାର ସାରରୁ; ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱ ନିଜର କଳ୍ପନାର ଜାଲରେ ବିସ୍ତାରିତ। ଯେପରି ଶୂନ୍ୟତା ମଧ୍ୟରେ ଶୂନ୍ୟତା ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶରୁ ନୀଳିମା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଆକର୍ଷକ ଲତା ମଧ୍ୟ ଫୁଟେ। ଯେତେବେଳେ ଚିନ୍ତା ଅଭାବରେ ମନ ଲୟ ହୁଏ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ମୌହର କୁହୁଡ଼ ଅପସାରି ଯାଏ। ତେବେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅନ୍ତରେ ଏକ, ଅଜନ୍ମା, ମୂଳ, ଅନନ୍ତ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ମନ କ୍ରିୟାର ସ୍ୱରୂପ, ଚିନ୍ତାରୁ ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ବ୍ରହ୍ମା ଭଳି ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଏହି ଅନନ୍ତ, ବିବିଧ ଜଗତକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯେପରି ଅବୋଧ ଶିଶୁ ଭୂତ ଦେହ ତିଆରି କରେ। ଅସତ୍ୟରୁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଯେଉଁଟି ଆଦିରେ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଟି ପୁଣି ଲୟ ହୁଏ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ମନ ନିଜେ ଚେତନା ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇ, ଆଲୋକମୟ ଆକାର ଧାରଣ କରେ, ସମୁଦ୍ରରେ ଜଳଚକ୍ର ବନ୍ଧିବା ଭଳି। ଏହି ଚେତନା ଆକାଶରେ ଉଦିତ ହୁଏ, କୌଣସି କର୍ତ୍ତା କି ସଙ୍ଗଠନ ବିନା, ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ; ଦ୍ରଷ୍ଟା ନାଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ଅଛି, ନିଦ୍ରା ବିନା ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖାଏ। ଏହା ମନୋହର ଆକାରରେ ଦେଖାଯାଏ, ଭବିଷ୍ୟତ ନଗର ସୃଷ୍ଟି କରେ; ମକଡ଼ିର ଆଗୁନ ଭଳି ତାପ ଦେଉଥିବା ଭଳି ଅବସ୍ଥିତ, ଜଳର ଘୂର୍ଣ୍ଣିକା ଭଳି ଚଳିତ। ଆକାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟତା ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ଭଳି ଆକାଶରେ ଚମକେ; ଆକାଶରେ ମଣିମାଳା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ। ମନର ନଗର ଭଳି ଏହା ଦୃଢ଼ ଅନୁଭୂତି ଦେଉଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହା କଥାର ଅର୍ଥର ଭଳି ଭାସେ, କୌଣସି ଠାରେ ନାହିଁ, ତଥାପି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାସେ। ସାର୍ବତ୍ର ଶୂନ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ମଧ୍ୟଭାଗ ଅଛି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ସ୍ୱପ୍ନର ପାହାଡ଼ ଭଳି ଆକାଶରେ ଆକାର ଦେଉଥିବା ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ, କିନ୍ତୁ କେବଳ ଶୂନ୍ୟତା। ଶରତ ମେଘ ଦୂରରୁ ଦେଖିଲେ ଯେପରି ହୃଦୟରେ ଲୟ ହୁଏ, ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ତା ନାହିଁ। ସ୍ୱପ୍ନ ନାରୀର ଆଲିଙ୍ଗନ ଭଳି ଏହା ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାସେ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଅର୍ଥହୀନ; ମନର ଉଦ୍ୟାନ ଭଳି ଫୁଲିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ମୂଳ ନାହିଁ। ଆଲୋକ ରହି ମଧ୍ୟ ତେଜ ନାହିଁ, ଚିତ୍ରିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ କି ଅଗ୍ନି ଭଳି; ଏହା ଅନୁଭୂତିରେ ରାଜ୍ୟ ଭଳି, କିନ୍ତୁ ଅସତ୍ୟ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ। ଚିତ୍ରିତ ପଦ୍ମସର ଭଳି, ଯେଉଁଠାରେ ପଦ୍ମର ସୁଗନ୍ଧ ନାହିଁ, ଏହି ଶୂନ୍ୟତାରେ ରଙ୍ଗିନ ଆକାରରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ, ଏହାର ସ୍ୱରୂପ କେବଳ ଆକାର। ବାସ୍ତବରେ, ଏହା ଶୁଷ୍କ, ଦୁର୍ବଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତୃତ; ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ଓ ନିରାର୍ଥକ, କଦଳୀ ଗଛର ତଣ୍ଡ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଖୋଲିଥିବା ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅନ୍ଧକାର ଚକ୍ର ଭଳି ବିସ୍ତୃତ, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସତ୍ୟ ଆକାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖାଯାଏ। ଜଳରେ ଫୁଲିଥିବା ଫେନ ଭଳି, ଭୋଗ ନାହିଁ, ଭିତରେ ଖାଲି, କିନ୍ତୁ ଚମତ୍କାର ଆକାର; ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ରସ, ସତ୍ୟର ରସ, ଉଦୟ ଓ ଲୟରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ। କୁହୁଡ଼ ଭଳି ବିସ୍ତୃତ, ଧରିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ନିଷ୍ପ୍ରାଣ, ଶୂନ୍ୟତାର ଆସ୍ଥାନ, କେହି ପାଇଁ ଶୂନ୍ୟ, କିଛି ପାଇଁ ଅଣୁ ଭଳି। ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହେଉଥିବା ଯାହାକୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବୋଲାଯାଏ, ଶୂନ୍ୟତା କିନ୍ତୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ନୁହେଁ; ଧରିଲେ ଏହା ଅସତ୍ୟ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଧାରର ଅଚାନକ ଦେଖାଯିବା ଭଳି। ମହାକାଳ ଶେଷରେ ଯେଉଁଟି ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ବୀଜରେ ଅଙ୍କୁର ଭଳି ରହେ; ପରେ ଏହି ଆଧାରରୁ ପୁଣି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହା କ’ଣ? ଏପରି ବୁଝିଥିବା ଲୋକ ଅଜ୍ଞାନୀ କି ଜ୍ଞାନୀ? ହେ ପୂଜ୍ୟପାଦ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର ହେଉ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମହାକାଳ ଶେଷରେ ବୀଜରେ ଅଙ୍କୁର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ପରମ ଅଜ୍ଞାନ ଅଛି ବୋଲି କେହି କୁହେ, ସେ ଅତି ଶିଶୁସ୍ୱଭାବରୁ କହେ। ଯାହା ସ୍ପର୍ଶରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହେ, ସେ କିପରି ଅସତ୍ୟ?