ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଜଗତ ଏମିତି ଅନେକ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ—ଏକ ପତ୍ର ଉପରେ ଯେପରି ରେଖା ଦେଖାଯାଏ, ଜଳ ଉପରେ ତରଙ୍ଗ, ସୁନାରେ ଅଳଙ୍କାର, ବା ଅଗ୍ନିରେ ତାପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ। ଏହି ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ସଦୃଶ ଓ ବିରୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଅଛି; ସେଠାରେ ବିରାଜ କରେ, ସେଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ନିଜେ ଏହି ସବୁ ଭାବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆତ୍ମା—ବ୍ରହ୍ମ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ ଯେ ଜାଣେ, ସେ ଜଗତକୁ ଜାଣେ; ଯେ ଜାଣିନାହିଁ, ସେ ଅଜ୍ଞାନରେ ରହିଯାଏ। ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଲୋକବ୍ୟବହାର ପାଇଁ, ଜଣା ଲୋକମାନେ ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ‘ଚେତନା’, ‘ବ୍ରହ୍ମ’, ‘ଆତ୍ମା’ ଭଳି ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ବିଷୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଯେ ସୁଖ-ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ଅନୁଭୂତି ଅଛି, ସେହି ହେଉଛି ଏହି ଆତ୍ମା—ଅବିନାଶୀ ଚେତନା। ଏହି ଚେତନା-ଆତ୍ମା ଆକାଶଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ପ୍ରକାଶମାନ; ଏହିରେ ଜଗତ ଏକ ଅଲଗା ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ନିଜର ଆନନ୍ଦ ମାତ୍ର। ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ଏହି ଚେତନାଠାରୁ ଅଲଗା ହୁଏ, ଲୋଭ, ମୋହ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁର୍ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ବିଭାଜନ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ଏହି ଚେତନାରେ ଏକତ୍ୱ ହୁଏ। ଯେ ଦେହହୀନ, ଅଭେଦ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ, ସେଠି ଲଜ୍ଜା, ଭୟ ବା ଦୁଃଖ କେମିତି ଆସିପାରିବ? ରାମା, ତୁମେ ଦେହହୀନ ହେଉଛ, ତଥାପି ଅସତ୍ୟ ଲଜ୍ଜା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବନାରେ କିଏଁ ମୁହଁ ଦେଉଛ? ଏହି ଅଭେଦ ଚେତନା ସ୍ୱରୂପ ଲୋକରେ ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର କିଛି ହୁଏନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ଅଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେଠି ବିନାଶ ଦେଖାଯାଏ; ଏବଂ ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ପାଖରେ ତ ଏହା ଆସିପାରିବ ନାହିଁ। ରାମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମାର୍ଗରେ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱ ଆସେନାହିଁ, ଯାଏନାହିଁ, ସେଇ ହେଉଛି ପୁରୁଷ—ଦେହ ନୁହେଁ। ଦେହ ଥାଉ କି ନ ଥାଉ, ଏହି ପୁରୁଷ ତିନି ଲୋକରେ ଅବିଚଳିତ ଅଛନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀ ହେଉନ୍ତୁ କି ଅଜ୍ଞାନୀ, ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ତୁମେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଦେଖୁଛ, ସେସବୁ ଦେହର; ଚେତନା-ଆତ୍ମା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ତାହାର କିଛି ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ଚେତନା ମନର ପଥକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି ରହିଛି, ଶୂନ୍ୟ ଭଳି; ଏହି ଚେତନା କେମିତି ଦୁଃଖ-ସୁଖରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେବ? ଚେତନା ଦେହ ରୂପୀ ପିଞ୍ଜରୁ ବାହାରି ନିଜ ଅଭ୍ୟାସ ରୂପ ସଂସ୍କାର ନେଇଁ ଯାଏ, ମଧୁମାକି ଯେପରି ଅମ୍ବୁଜ ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଯାଏ। ଯଦି ଏହି ଦେହରେ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଅସତ୍ୟ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ନଷ୍ଟ ହେଲେ କ’ଣ ନଷ୍ଟ ହେଲା, ରାମା, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଶୋକ କରୁଛ? ସତ୍ୟକୁ ଧାରଣ କର, ମୋହକୁ ଆସିବା ଦିଅନାହିଁ; ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ପାଖରେ କୌଣସି ଆଶା ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ସାକ୍ଷୀ, ସମ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଭେଦରହିତ ହୁଏ, ଜଗତ ନିଜେ ଏହିରେ ଦେଖାଯାଏ, ନିର୍ମଳ ମଣିରେ କିରଣ ଭଳି। ଅସ୍ପୃହା ସମ୍ପର୍କ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି; ଏହିପରି ଚେତନା ଓ ଜଗତର ସ୍ୱଭାବିକ ସମ୍ପର୍କ। ଢାଳ ଓ ଲାଶର ପ୍ରତିବିମ୍ବରେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ-ଏକତ୍ୱ ଯେପରି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଏଠି ଆତ୍ମା ଓ ଜଗତରେ ବିଭେଦ ଓ ଅଭେଦ ଏଭଳି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଯେପରି ମାତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉପସ୍ଥିତିରେ ପୃଥିବୀରେ କ୍ରିୟା ହୁଏ, ଏହି ଚେତନାର ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ମାତ୍ର ଏହି ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଦେହ ଧାରଣ ବନ୍ଦ ହେଲେ, ରାମା, ଏହି ଜଗତ ଅବସ୍ଥା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଛି; ଏବଂ ତୁମ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଦୀପର ଆଲୋକ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ ନିସ୍ସୃତ ହୁଏ, ଏହିପରି ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବରୁ ଏହି ଜଗତ କ୍ରିୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ, ମନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାର ସାରରୁ ଉଦିତ ହୁଏ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ନିଜ ଭାବନାର ଜାଲ ଭଳି ବିସ୍ତାରିତ। ଶୂନ୍ୟରେ ଶୂନ୍ୟ ଚମକୁଥିବା ଭଳି, କିମ୍ବା ନିର୍ମଳ ଆକାଶରେ ନୀଳତା ଦେଖାଯିବା ଭଳି, ଏହିପରି ଚମତ୍କାର ଲତାମାଳା ଫୁଟିଉଠେ। ଯେତେବେଳେ ଚିନ୍ତା ବନ୍ଦ ହେବା ଦ୍ୱାରା ମନ ବିଲୀନ ହୁଏ, ଏହି ଜଗତ ମୋହର କୁହୁଡ଼ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ତାହାପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ନିଜରେ ଏକ, ଅଜନ୍ମା, ମୂଳ, ଅନନ୍ତ ଭଳି ଶୁଭ୍ର ଶରତ୍ ଆକାଶ ଭଳି ଚମକିଉଠେ। ମନ କ୍ରିୟାର ସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରଥମେ ଚିନ୍ତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ପଦ୍ମଯୋନି ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରେ; ପରେ ଏହି ଅନନ୍ତ ଓ ବିବିଧ ଜଗତକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯେପରି ଅବୁଝ ଶିଶୁ କଳ୍ପନାର ଦେହ ତିଆରି କରେ। ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଯାହା ଆରମ୍ଭରେ ସତ୍ୟ ଭଳି ଲାଗେ, ପୁଣି ଗଲେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ମନ ନିଜେ ଚେତନାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ, ବିଶାଳ ସାଗରରେ ଜଳ ଚକ୍ର ଭଳି ଚମକିଉଠେ। ଏହି ଚେତନା ଆକାଶରେ ଉଦିତ ହୁଏ, କୌଣସି କର୍ତ୍ତା ବା ଅଙ୍ଗ ନାହିଁ, ଚମତ୍କାର ଦୃଶ୍ୟ; ଦର୍ଶକ ନାହିଁ, ତଥାପି ଅନୁଭୂତି ଅଛି, ନିଦ୍ରା ନାହିଁ, ତଥାପି ସ୍୵ପ୍ନ ଦେଖାଏ। ଏହା ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପରେ ବିରାଜ କରେ, ଭବିଷ୍ୟତ ନଗର ତିଆରି କରେ; ମାଙ୍ଗଡ଼ିଆ ଅଗ୍ନିର ତାପ ପରି, ଜଳ ଘୂର୍ଣ୍ଣିକୁ ଅନୁସରି ରହିଥାଏ। ରୂପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୂନ୍ୟତା ନାହିଁ, ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଭଳି; ଶୂନ୍ୟରେ ମଣିମାଳା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ। ଚିନ୍ତାରେ ତିଆରି ନଗର ଭଳି, ଦୃଢ଼ ଅନୁଭୂତି ଦେଖାଏ, କିନ୍ତୁ ତାହା କିଛି ନୁହେଁ; ଏହା କେବଳ କାହାଣୀର ଅର୍ଥର ଛାୟା, କୌଣସିଠି ନାହିଁ, ତଥାପି ଅଛି ଭଳି ଲାଗେ। ସାର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଅଛି ଭଳି ଲାଗେ; ସ୍୵ପ୍ନର ପାହାଡ଼ ଭଳି, ଆକାଶର ରୂପରେ ଚମକେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଶୂନ୍ୟତା ଛଡ଼ା କିଛି ନୁହେଁ। ଶରତ କଳର ମେଘ ଦୂରରୁ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ତାହାର ବିଲୟ ଅଦୃଶ୍ୟ; ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ଭଳି, ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ନାହିଁ। ସ୍୵ପ୍ନ ନାରୀଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନ ଭଳି, ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ଏକାଏକି ଅର୍ଥହୀନ; ମନର ଉଦ୍ୟାନ ଭଳି ଫୁଲିଉଠିଛି, ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ସାର ନାହିଁ।