ଏହି ଉପଦେଶରେ, ମହାର୍ଷି ବାସିଷ୍ଠ ରାଘବଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ—"ରାଘବ, ମୃଗମରୀଚିକାର ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଯେପରି ତାପ ଅପସାରିଯାଏ, ସେପରି ଦେହ ନଶ୍ୱର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା କେବେ ନଶ୍ୱର ହୁଏନା। ତୁମ ମନରେ ଏହି ଆଶା କାହିଁକି ଉଠୁଛି? ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ମୋହ ଅର୍ଥହୀନ। ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମା କେମିତି ନିଜ ଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ଚାହିଁବ? ରାଘବ, ଯେଉଁ କିଛି ଶୁଣାଯାଏ, ସ୍ପର୍ଶ କରାଯାଏ, ଦେଖାଯାଏ, ଭୋଗ କରାଯାଏ କିମ୍ବା ଘ୍ରାଣ କରାଯାଏ, ସେ ସବୁ ଆତ୍ମା ଛଡ଼ା ଏହି ସଂସାରରେ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମାରେ ବସିଥାଏ; ଏହି ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଶୂନ୍ୟର ଭଳି ଆତ୍ମାରେ ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ମନ ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ତାହାର ଗର୍ଭରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ମୋହରେ ପଡ଼ି ସଂସାର ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଯାହାକୁ ବାସନାର ନିବୃତ୍ତି ବୋଲାଯାଏ, କ୍ରିୟା ବନ୍ଦ ହେଲେ, ଏହି ମୋହ ଧ୍ୱଂସ ହୁଏ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ବାସନା ଏକ ଦୃଢ଼ ଦୋରି; ଏହି ଦୋରିକୁ ଉଦ୍ୟମରେ କଟିଦିଅ। ଏହି ବାସନା ଅଜ୍ଞାତ ରହିଲେ ବଡ଼ ମୋହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଜାଣିଲେ ଅନନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ ଓ ବ୍ରହ୍ମରେ ନେଇଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଏଠାରେ ଲୀଳା ଭଳି ସଂସାର ଅନୁଭବ କରି, ପୁଣି ବ୍ରହ୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରି ସେ ଆଉଥରେ ବ୍ରହ୍ମରେ ବିଲୀନ ହୁଏ। ରାଘବ, ନିରାକାର, ଅପାର, ନିର୍ବିକାର ଶିବଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଆଲୋକରୁ ତାପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଶାଖାରେ ରେଖା, ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ, ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଆଭୂଷଣ, ଅଗ୍ନିରେ ତାପ ଭଳି, ଏହି ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ତାହାର ସଦୃଶ ଓ ଅସଦୃଶ ଭାବରେ ଅଛି; ଏହି ସବୁ ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାହାରେ ବିଲୀନ ଓ ତାହା ହିଁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ; ଯେତେବେଳେ ତାହାକୁ ଜାଣାଯାଏ, ସଂସାର ଜାଣାଯାଏ; ଯଦି ତାହା ଅଜ୍ଞାତ, ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଅଜ୍ଞାତ। ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଲୋକବ୍ୟବହାର ପାଇଁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆତ୍ମାକୁ 'ଚେତନା', 'ବ୍ରହ୍ମ' କିମ୍ବା 'ଆତ୍ମା' ବୋଲି ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ଧ ଅନୁଭୂତି ଉପେକ୍ଷା ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବିଷୟ ସମ୍ପର୍କରେ ନିର୍ଲିପ୍ତ, ସେହି ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ ଚେତନା। ଏହି ଚେତନା-ଆତ୍ମା ଆକାଶଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ପ୍ରକାଶମାନ; ଏହି ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ୱ ଏକ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ନିଜ ଆନନ୍ଦ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ବୁଦ୍ଧି ଆତ୍ମାଠାରୁ ଅଲଗା ହେଲେ ଲୋଭ, ମୋହ ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଲଗାତା ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ତାହିଁରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ। ଯେଉଁ ଚେତନା ଦେହରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ, ଯେଉଁ ଅଖଣ୍ଡ ଚେତନାର ନିଜ ସ୍ୱରୂପ, ସେଠାରେ ଲଜ୍ଜା, ଭୟ କିମ୍ବା ଶୋକ କେମିତି ଆସିପାରିବ? ତୁମେ ଦେହଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅସତ୍ୟ ଭାବନାରେ କେମିତି ମୋହିତ ହେଉଛ? ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ଅଖଣ୍ଡ ଚେତନା, ଦେହ ନଶ୍ୱର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର କିଛି ହାନି ନାହିଁ; ଅଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ହେଉ, ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ତ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେନାହିଁ। ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟର ପଥରେ ଚାଲିବା କିମ୍ବା ଯିବା ନାହିଁ, ରାମ, ସେ ଦେହ ନୁହେଁ—ସେଇ ପୁରୁଷ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଦେହ ଥାଉ କି ନଥାଉ, ଏହି ଆତ୍ମା ତିନି ଲୋକରେ ଜ୍ଞାନୀ କି ଅଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଅବିନାଶୀ; ଦେହ ନଶ୍ୱର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନଶ୍ୱର ହୁଏନା। ତୁମେ ଦେଖୁଥିବା ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦେହର; ଚେତନା-ଆତ୍ମା ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, ତାହାର କିଛି ହୁଏନା। ଏହି ଆତ୍ମା ମନର ପଥକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ, ଶୂନ୍ୟ ଭଳି ଅପାର; ତେଣୁ ସେ ଚେତନା କେମିତି ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖରେ ପଡ଼ିପାରିବ? ଆତ୍ମା ଦେହର ଏହି ଖଞ୍ଜଳି ଛାଡ଼ି, ନିଜ ଚେଷ୍ଟିତ ସଂସ୍କାର ନେଇ, ମକରନା ମଧୁମକ୍ଷିକା ଭଳି ଆକାଶକୁ ଯାଏ। ଯଦି ଦେହରେ ଆତ୍ମା ଅସତ୍ୟ, ତେବେ ଏହି ହାରାଇଲେ କ'ଣ ହାରିଲୁ, ରାମ, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଶୋକ କରୁଛ? ସତ୍ୟକୁ ଧାରଣ କର, ମୋହକୁ ଆସିବା ଦେଅନାହିଁ; ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ପାଇଁ କୌଣସି ଆଶା ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ସାକ୍ଷୀ, ସମ, ପ୍ରକାଶମାନ ଓ ଭେଦାଭେଦ ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, ବିଶ୍ୱ ତାହିଁରେ ନିଜେ ଦେଖାଯାଏ, ନିର୍ମଳ ମଣିରେ କିରଣ ଭଳି। ଇଛାଶୂନ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ଦର୍ପଣର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି; ଚେତନା ଓ ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଏହିପରି ସ୍ୱାଭାବିକ ସମ୍ପର୍କ ଅଛି। ଢାଳ ଓ ଶବ ରେଖାର ଭଳି ଦ୍ୱଇତ ଓ ଅଦ୍ୱଇତ ଏଠି ଆତ୍ମା ଓ ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ନିମିତ୍ତ ହୁଏ। ପୃଥିବୀରେ କାର୍ଯ୍ୟ ମାତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉପସ୍ଥିତିରେ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ମାତ୍ର ଚେତନାର ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଦେହ ଧାରଣ କରିବା ବନ୍ଦ ହେଲେ, ରାମ, ସଂସାର ଅବସ୍ଥା ଲୟ ହୁଏ; ତୁମ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତି ଦେଖାଯାଏ। ଦୀପର ଆଲୋକ ତାହାର ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱର କ୍ରିୟା ଚେତନାର ନିଜ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ପ୍ରଥମେ, ମନ ପରମାତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ନିଜ ଭାବନାର ଜାଲ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଯେପରି ଶୂନ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ନିର୍ମଳ ଆକାଶରେ ନୀଳିମା, ସେପରି ମଧୁର ଲତା ଫୁଲିଉଠେ। ମନ ଚିନ୍ତାର ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଲୟ ହେଲେ, ସଂସାର ମୋହର କୁହୁଡ଼ି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ; ତାପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଶରତ୍ ଆକାଶ ଭଳି ଅନ୍ତରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ—ଏକ, ଅଜନ୍ମା, ମୂଳ, ଅନନ୍ତ। ମନ, କ୍ରିୟାସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରଥମେ ଚିନ୍ତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପଦ୍ମଜନ୍ମା ଭଳି ତାହାର ଗୁଣ ନେଇ, ଏହି ଅନନ୍ତ ବିଚିତ୍ର ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯେପରି ଅବୋଧ ଶିଶୁ ଭୂତ ଦେହ ତିଆରି କରେ। ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଆଗରେ ସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ପୁଣି ଲୟ ହୁଏ, ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ମନ ନିଜେ ଚେତନାରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ, ଅଗ୍ରାହ୍ୟ ଆକାର ଧାରଣ କରେ, ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ପାଣିର ଚକ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।