ଏକ ସମୟରେ ରାମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ଋଷି ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ଯେଉଁମାନେ ଅସତ୍ୟ ଓ ଅସାର ମନକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜର ସମୟ କେବଳ ଆକାଶ ଓ ଜଙ୍ଗଲର କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟତୀତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିନ୍ଦିତ। ତୁମେ ଏକ ମହାନ ଆତ୍ମା ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର; ମନକୁ ଶାନ୍ତ ଓ ଶୁଧ୍ଧ କରି, ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଦୂର ପାରକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ, ଆତ୍ମା ଶୁଧ୍ଧ ହେଉଛି। ଦୀର୍ଘ ଅନ୍ୱେଷଣ ପରେ ମନ ଓ ଆତ୍ମାରେ କୌଣସି ଅଶୁଚି ମିଳେ ନାହିଁ। ଏହି ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାରେ, ସେ କୌଣସି ଆସିଥିବା ବସ୍ତୁରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉ ନାହିଁ, ନା ଅସିଥିବା ବସ୍ତୁ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହା ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ କରେ, ଏବଂ ଯାହା ଆସେ ତାହାକୁ ସେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ଓ ରଘୁନନ୍ଦନ, ତୁମେ ଏହି ଜଗତର ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଅଧିଗମ କରିଛ; ମୁଁ ବିଶ୍ୱାସ କରେ ଯେ ତୁମର ଆସକ୍ତିଗୁଡିକ ଏବେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଇଛି।” ଏହି ଦୃଢ଼ ଅବସ୍ଥାରେ, ତୁମେ ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, କିମ୍ବା ଦେହରେ ରହିବାକୁ ଚାହିଁ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମେ ଆତ୍ମା, ଯାହା ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ। ଯେତେବେଳେ ଶୁଧ୍ଧ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଚିର-ପ୍ରଭାସ୍ୱର ଆତ୍ମା ତୁମେ ଅନ୍ତରେ ବସିଛି, ତେବେ କିପରି ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ, ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ଅଛି? ତୁମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସଂପୃକ୍ତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, କିପରି ନିଜର ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବଙ୍କ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହୁଅଛ? ଯେତେବେଳେ ଅଦ୍ୱୟ ଆତ୍ମା ଏକା ଅଛି, ତେବେ ଆତ୍ମାରେ କିଏ ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବ? ଯେକି ଦେଖାଯାଉଛି, ତାହା କେବଳ ଦେହର ଅଣୁ-ଅଣୁ ଏକତ୍ରିତି; ଆକାଶ, ସମୟ ଓ ଭିନ୍ନତା ଉପସ୍ଥିତିରୁ ଆତ୍ମାର ଉଦ୍ଭବ କିମ୍ବା ଅନ୍ତ ନାହିଁ। ତୁମେ ଅବିନାଶୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, କିପରି ଭାବୁଛ “ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି”? ଏହି ଶୁଧ୍ଧ ଆତ୍ମା, ଯାହା ମୃତ୍ୟୁରେ ଅସ୍ପର୍ଶ, ତାହାର କିପରି ବିନାଶ ହେବ? ମାଟିର ହାଣ୍ଡି ଭାଙ୍ଗି ଗଲା ପରେ, ହାଣ୍ଡିର ଭିତରେ ଥିବା ଆକାଶ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲା ପରେ ତୁମେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ମୃଗମରୀଚିକାର ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ହେଲା ପରେ ତାହାର ତାପ ଅବଶେଷ ନାହିଁ; ଏହି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲା ପରେ ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ତୁମେ କିପରି ଏହି ଚାହିଦାକୁ ଉପଜାଉଛ? ଏହି ଅନ୍ତର ମୂହ ଅର୍ଥହୀନ। ଅଦ୍ୱୟ ଆତ୍ମା ନିଜ ଅତିତିରୁ ଭିନ୍ନ କିପରି ଚାହିଁପାରିବ? ରଘୁନନ୍ଦନ, ଯାହା ଶୁଣାଯାଉଛି, ଛୁଇଁଯାଉଛି, ଦେଖାଯାଉଛି, ରମ୍ୟ ଅନୁଭୂତି କିମ୍ବା ଘ୍ରାଣ—ଏହି ଜଗତରେ କିଏ ଆତ୍ମାରୁ ଭିନ୍ନ? ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏହି ଆତ୍ମାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ; ଏହି ଶକ୍ତି ଦେଖାଯାଉଛି ଓ ବିସ୍ତୃତ ହେଉଛି, ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରେ ଯଥା। ରଘୁନନ୍ଦନ, ଯେତେବେଳେ ମନ ଏକାଗ୍ର ହେଉଛି, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତାହାର ଗର୍ଭରେ ପ୍ରକାଶିତ; ତିନିପ୍ରକାର ମାୟା ମାନବକୁ ଏହି ଜଗତର ଭ୍ରମରେ ଆଣିଦେଇଛି। ଯେତେବେଳେ ମନ ଶାନ୍ତ ହେଉଛି, ଏହାକୁ ଭାବ ନିବୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଉଛି, ଏବଂ କ୍ରିୟାର ଅନ୍ତ ହେଉଛି, ମାୟା ନଷ୍ଟ ହେଉଛି। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜଗତର ଯନ୍ତ୍ରଣାର ଯାନ୍ତ୍ରିକତାରେ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ଆସକ୍ତି; ରଘୁନନ୍ଦନ, ଏହି ଆସକ୍ତିର ଦୃଢ଼ ରଶିକୁ ଉଦ୍ୟମରେ କାଟ। ଏହି ଆସକ୍ତି ଅଜ୍ଞାନ ରହିଲେ ଭୟଙ୍କର ଭ୍ରମ ଦେଉଛି; ଜାଣିଲେ ଏହା ଅନନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି ଓ ବ୍ରହ୍ମରେ ଦେଇଯାଉଛି। ବ୍ରହ୍ମରୁ ଆସି, ଏହି ଜଗତର ଖେଳ ଅନୁଭବ କରି, ପୁନଃ ବ୍ରହ୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମରେ ବିଲୀନ ହେଉଛି। ରଘୁନନ୍ଦନ, ଶିବ ଅରୂପ, ଅପରିମାପ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ; ସମସ୍ତ ଜୀବ ତାହାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ଯେପରି ଆଲୋକରୁ ପ୍ରଭା ପ୍ରକାଶିତ। ଯେପରି ପତ୍ରରେ ରେଖା, ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ, ସୋନାରେ ଗହଣା, ଅଗ୍ନିରେ ତାପ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେପରି ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ଜଗତ ସେହି ଏକ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅଛି, ତାହାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ଏବଂ ସେହି ଏକା। ସେ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା—ବ୍ରହ୍ମ; ତାହାକୁ ଜାଣିଲେ ଜଗତକୁ ଜାଣିପାରିବ; ନଜାଣିଲେ ଅଜ୍ଞାନ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଲୋକବ୍ୟବହାର ପାଇଁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆକୃତିକୁ ‘ଚେତନା’, ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ଓ ‘ଆତ୍ମା’ ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହି ଶୁଧ୍ଧ ଅନୁଭୂତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବସ୍ତୁର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆନନ୍ଦ ବା ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସେହି ଆତ୍ମା—ଚେତନା, ଅବିନାଶୀ। ଏହି ଚେତନା-ଆତ୍ମା ଆକାଶଠାରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ନିର୍ମଳ; ତାହାରେ ଜଗତ ଭିନ୍ନ ଚିତ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ନିଜର ଆନନ୍ଦ। ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ତାହାରୁ ଭିନ୍ନ ହୁଏ, ଲୋଭ, ମୂହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଜାଉଛି; କିନ୍ତୁ ଭିନ୍ନତା ନଥିଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନେ ସେହି ଆତ୍ମାରେ ଲିନ। ଯେଉଁଠି ଦେହ ନାହିଁ, ଅଖଣ୍ଡ ଚେତନା ନିଜର ସ୍ୱରୂପ, ଶର୍ମ, ଭୟ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ କିପରି ଉପଜିପାରିବ? ଏହି ଦେହରୁ ଉପଜିଥିବା ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ, ତୁମେ କିପରି ଶର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅଛ? ତୁମେ ଦେହବିହୀନ। ଅଖଣ୍ଡ ଚେତନା ନିଜର ସ୍ୱରୂପ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲା ପରେ ଅସତ୍ୟ ଦେଖୁଥିବା ଜନଙ୍କୁ ବିନାଶ ଦେଉଛି, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ତ କିପରି? ଯେଉଁ ସତ୍ତ୍ୱ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ମାର୍ଗରେ କିପରି ଆସିବା କିମ୍ବା ଯିବା କରେ ନାହିଁ, ରାମ, ତାହାକୁ ଜଣ; ଏହା ଦେହ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମା। ଦେହ ଥିଲା କି ନାଥିଲା, ଏହି ଆତ୍ମା ତିନିଜଗତରେ ଅବିନାଶୀ—ଜାଣିଥିବା କି ଅଜାଣି, ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲା ପରେ ବି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ତୁମେ ଦେଖୁଥିବା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦେହର; ଚେତନା-ଆତ୍ମାରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଲାଗୁ ନାହିଁ, ଏହାକୁ ଧରିପାରିବା ଯାଉ ନାହିଁ। ଏହା ମନର ମାର୍ଗରୁ ଅତୀତ, ଶୂନ୍ୟ ସଦୃଶ; ଏହି ଚେତନା କିପରି ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ ହେବ? ଚେତନା ଆତ୍ମା ଦେହର ଏହି ଅଲଗା ଖୋଳକୁ ଛାଡି, ନିଜର ଅଭ୍ୟାସ ଅନୁଯାୟୀ ଅନୁଭୂତି ନେଇ ଯାଉଛି, ଯେପରି ମଧୁମକୁ ଲୋଟସ ଛାଡି ଆକାଶକୁ ଯାଉଛି। ଯଦି ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଏହି ଦେହରେ ଅସତ୍ୟ, ତେବେ ଏହି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲା ପରେ କ’ଣ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ରାମ, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଦୁଃଖିତ?