ଏକ ଦିନ, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିଲା—“ରାଘବ, ତୁମେ ଯେପରି ଦୂର ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ସହରର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଅନାହିଁ, ସେପରି ତୁମ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରି, ମନର ଚଳାଚଳରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଅନାହିଁ। ଏହି ମନକୁ ଏକ ଅଜାନା ଦେଶର ଲୋକ, କିମ୍ବା ଏକ ଲକଡ଼ି, କିମ୍ବା ପଥର ଭଳି ଜଡ ଭାବରେ ଦେଖ—ତୁମ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ମନକୁ ଜଡ ଭାବରେ ଦେଖ। ଯେପରି ପଥରରେ ପାଣି ନାହିଁ, ପାଣିରେ ଅଗ୍ନି ନାହିଁ, ସେପରି ତୁମ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ମନ ନାହିଁ; ତେବେ ଏହି ମନ କିପରି ପରମାତ୍ମାରେ ଅଛି? ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, କିଛି କରାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହି ଜାଣି, ତୁମେ ମନରୁ ଉପରେ ଅଛ। ଯଦି ତୁମେ ମନକୁ ଅନୁସରଣ କର, ଯାହା ସ୍ୱଭାବରେ କିପରି ତୁମେ ନୁହେଁ, ତେବେ ତୁମେ ଦୂର ଅଞ୍ଚଳର ଅଜାନା ଲୋକକୁ କିପରି ଅନୁସରଣ କରନାହିଁ? ସବୁବେଳେ ମନର ଅପବିତ୍ରତାକୁ ଦୂରରୁ ଅବହେଳା କର, ନିଜରେ ନିଶ୍ଚିତ ରୁହ, ସନ୍ଦେହ ମୁକ୍ତ ହେଇ, ମାଟିରେ ଧୂଷିତ ହୋଇଥିବା ଏକ ଜଡ ପ୍ରତିମା ଭଳି ଅଟୁଟ ରୁହ। ମନ ମୋ ପାଇଁ ଅଛି ନାହିଁ; ଏହି ଆଜି ମୃତ ଭଳି ଅଛି। ଏକ ପଥର ପ୍ରତିମା ଭଳି ଦୃଢ଼ ରୁହ, ନିଶ୍ଚିତ ରହ। ଦୃଷ୍ଟିରେ ମନ ଅନୁପସ୍ଥିତ; ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ମନ ବିହୀନ। ତେବେ ଅର୍ଥହୀନ କିମ୍ବା ଏହା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ କିପରି ଚିନ୍ତିତ ହୁଅ? ଯେଉଁମାନେ ଅସତ୍ୟ ମନର ଚକ୍ରରେ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ—ଯେମାନଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଦୁର୍ବଳ—ଚନ୍ଦ୍ରମାରୁ ବିଦ୍ୟୁତ ବିଦ୍ୟୁତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମନକୁ ଦୂରରେ ପକେଇ ଦେଇ, ଯେଉଁ ଜଣେ ହେଉ, ନିଜରେ ନିଶ୍ଚିତ ରୁହ। ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଲାଭ କର, ଉତ୍ତମ ବିବେକରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଉ। ଯେମାନେ ଅସାର ମନକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିନ୍ଦିତ; ସେମାନଙ୍କ ସମୟ କେବଳ ଆକାଶ ଓ ବନର କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟୟ ହୁଏ। ମନ ବିଲୀନ ହୋଇ, ଏକ ଶୁଧ୍ଧ ଆତ୍ମାରେ ତୁମେ ମହାତ୍ମା ହେଉ; ଦୀର୍ଘ ଅନ୍ୱେଷଣ ପରେ ମନ-ଆତ୍ମାରେ କିଛି ଅପବିତ୍ରତା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଜଣେ ଜଣେ କିଛି ଆସିଲା କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ନେଇନାହିଁ, କିଛି ନାଆସିଲା କୁ ଦେଖି ଦୁଃଖ କରିନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଯାହା ଆସେ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରିଥାଏ। ରାଘବ, ତୁମେ ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣିଛ; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତୁମେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଆସକ୍ତିକୁ ଶିଥିଳ କରିଛ। ତୁମେ ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉପରେ ରୁହିପାର, କିମ୍ବା ଦେହରେ ରୁହିପାର; ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖରେ ତୁମେ ବିନ୍ଦୁ ହୁଅନାହିଁ—ତୁମେ ଆତ୍ମା, ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତ। ଯେତେବେଳେ ଶୁଧ୍ଧ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଚିର-ପ୍ରଭାସ୍ୱର ଆତ୍ମା ତୁମେ ଅନ୍ତରେ ବସିଛି, ରାମା, ତେବେ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ, ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ କିପରି ହୁଏ? ତୁମେ ସମ୍ବନ୍ଧ ନାହିଁ, ତେବେ ଆପଣ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ଦୁଃଖରେ କିପରି ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୁଅ? ଯେତେବେଳେ ଅଦ୍ୱୈତ ଆତ୍ମା ଏକମାତ୍ର ଅଛି, ଆତ୍ମାରେ କିଏ ଆତ୍ମୀୟ? ଦେଖାଯାଉଥିବା କିଛି କେବଳ ଦେହର ଅଣୁମାନ ଏକତ୍ର; ଆକାଶ, ସମୟ ଓ ଭିନ୍ନତା ଉପସ୍ଥିତ ହେବାରୁ ଆତ୍ମା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ନା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ତୁମେ ଅବିନାଶୀ, ତେବେ ‘ମୁଁ ନଶିଯାଏ’ ଭାବି କିପରି ଦୁଃଖ କର? ମୃତ୍ୟୁ ରହିତ ଓ ଶୁଧ୍ଧ ଆତ୍ମାରେ କିପରି ନାଶ ହୁଏ? ଏକ ଘଡ଼ା ଭାଙ୍ଗି ଯିବା ପରେ ଘଡ଼ା ଭିତର ଆକାଶ ନଶିଯାଏ ନାହିଁ; ଏହି ଦେହ ନଶିଯିବା ପରେ ତୁମେ ନଶିଯାଏ ନାହିଁ। ଏକ ମୃଗମରୀଚିକାର ତରଙ୍ଗ ଶମିତ ହେଲା ପରେ ତାହାର ଉଷ୍ଣତା ନାହିଁ, ସେପରି ଦେହ ନଶିଯିବା ପରେ ଆତ୍ମା ନଶିଯାଏ ନାହିଁ। ଏହି ଇଚ୍ଛା କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ଏହି ଅଭ୍ୟନ୍ତର ମୋହ ଅର୍ଥହୀନ। ଅଦ୍ୱୈତ ଆତ୍ମା ନିଜ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହିଁ କିପରି ହୁଏ? ରାଘବ, ଯେଉଁ କିଛି ଶୁଣିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରିବା, ଦେଖିବା, ଆନନ୍ଦ ଦେଖିବା, ଶୁଘ୍ରାଣ କରିବା—ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଆତ୍ମା ବ୍ୟତୀତ ଅଛି ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏହି ଆତ୍ମାରେ ବସିଥାଏ; ଏହି ଶକ୍ତି ବିକାଶ ହୋଇ ବିସ୍ତୃତ ହେଲେ, ଆକାଶର ଶୂନ୍ୟତା ଭଳି ଲାଗେ। ରାଘବ, ଯେତେବେଳେ ମନ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ତାହାର ଗର୍ଭରେ ଦେଖାଯାଏ; ତିନି ପ୍ରକାରର ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଏଠାରେ ମୋହରେ ଆସିଥାନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଏହି ଅଭିନିବେଶ ଶମିତ ହୁଏ, କାର୍ଯ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏହି ମୋହ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଃଖମୟ ସଂସାର ଯନ୍ତ୍ରରେ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ଅଭିନିବେଶ; ରାଘବ, ଏହି ଅଭିନିବେଶର ଦୃଢ଼ତାକୁ ଉଦ୍ୟମରେ କାଟ। ଏହି ଅଭିନିବେଶ ଅଜ୍ଞାତ ରହିଲେ ବଡ଼ ମୋହ ଦେଉଛି; କିନ୍ତୁ ଜାଣିଲେ, ଏହି ଅନନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ବ୍ରହ୍ମାରେ ନେଇଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆସି, ଏଠାରେ ସଂସାର ଲୀଳା ଅନୁଭବ କରି, ପୁନଃ ବ୍ରହ୍ମାକୁ ଅନୁସ୍ମରଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମାରେ ବିଲୀନ ହୁଏ। ରାଘବ, ଶିବା—ଯିଏ ନିରାକାର, ଅପରିମାପ୍ୟ, ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତ—ଏଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଆଲୋକରୁ ଚାଉଁ ଆସେ। ପତ୍ରରେ ରେଖା, ପାଣିରେ ତରଙ୍ଗ, ସୁନାରେ ଆଭୁଷଣ, ଅଗ୍ନିରେ ଉଷ୍ଣତା ଭଳି, ଏହି ତିନି ଲୋକ ତାହାର ସହିତ ଏକତା ଓ ଭିନ୍ନତା ଭଳି ଅଛି; ତାହାରେ ବସିଥାଏ, ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହା ଏକମାତ୍ର। ତାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆତ୍ମା—ବ୍ରହ୍ମା—ବୋଲାଯାଏ; ତାହାକୁ ଜାଣିଲେ, ବିଶ୍ୱକୁ ଜାଣିଲେ; ତାହାକୁ ନ ଜାଣିଲେ, ବିଶ୍ୱ ଅଜ୍ଞାତ ରହିଥାଏ। ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସଂସାର ଉପଯୋଗ ପାଇଁ, ଜଣେ ଜଣେ ଜଣା ଲୋକ ତାହାକୁ ‘ଚେତନା’, ‘ବ୍ରହ୍ମା’, ‘ଆତ୍ମା’ ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି—ଯାହାର ରୂପ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ଏହି ଶୁଧ୍ଧ ଅନୁଭୂତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଭୋଗବସ୍ତୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ସୁଖ ଓ ଦ୍ୱେଷ ମୁକ୍ତ, ଏହି ଆତ୍ମା—ଚେତନା, ଅବିନାଶୀ। ଏହି ଚେତନା-ଆତ୍ମା ଆକାଶ ଠାରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ପ୍ରକାଶମୟ; ଏହି ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ୱ ଏକ ଅଲଗା ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ନିଜର ଉପଭୋଗ ମାତ୍ର। ବୁଦ୍ଧି ତାହାଠାରୁ ଅଲଗା ହେଲେ, ଲୋଭ, ମୋହ ଓ ଦ୍ୱାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତାହାଠାରୁ ଅଲଗା ନହେଲେ, ବୁଦ୍ଧିଗୁଡ଼ିକ ତାହାରେ ଏକତା ହୁଏ।