ଏହି ଉପଦେଶରେ ଶ୍ରୀବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି ରାମଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହଭାବରେ ଏହି ଗୁହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଉଛନ୍ତି। ସେ କହିଛନ୍ତି— ଯେତେବେଳେ ଜଡ଼ ବସ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଜଡ଼ ବସ୍ତୁ ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ସେଠାରେ ସେ ଅଧିକ ଜଡ଼ତାର ଆକାର ନେଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଚେତନା ଓ ଜଡ଼ତା ଦୁହିଁଜଣ ଭିନ୍ନ ଥିବାରୁ ସେମାନେ କେବେ ଏକତ୍ୱ ହୋଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯଦି ଏହି ଦୁହିଁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଥାଏ, ତଥାପି ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ଏକତ୍ୱରେ ନ ଆସନ୍ତି, କାରଣ ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ଜାଗୃତି, ଏବଂ ଏହି ଜାଗୃତି କେବଳ ଚେତନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କାଠ ଓ ପଥର ଦୁହିଁ ଅଲଗା, ଏବଂ ସେମାନେ ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବର ନୁହେଁ। ଏକ ବସ୍ତୁକୁ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତି ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ। ଯେପରି ରସକୁ ଜିହ୍ୱା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଅନୁଭୂତି ତାହାର ନିଜ ଧର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ରବ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଏକତ୍ୱ ନାହିଁ ବୋଲି ଜାଣ। ଏହିପରି, ଚେତନ ଓ ଜଡ଼ର ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଏକତ୍ୱ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯାହାକୁ ଆମେ ଜଡ଼ ବୋଲି ଭାବୁ, ସେ ମଧ୍ୟ ଚେତନା ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥାରେ ପଥର, ଦିଵାଲ ଇତ୍ୟାଦି ଆକାରରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏକତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ—କାଠ, ପଥର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ଯଦି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଆକାର ନେଇଥାଏ, ତେବେ ସେ ନିଜେ ନିଜେ ଏକତ୍ୱରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଅନୁଭବ ହୁଏ। ସମସ୍ତ କିଛି ଅନନ୍ତ ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ତା ଅଟୁଟ ରୂପରେ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିବାକୁ ଉଚିତ। ଯେଉଁଠାରେ ଅସତ୍ୟ ବି ଅନେକ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆକାର ନେଇଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଯାଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭରିଯାଏନି। ଲୋକମାନେ ମନର ନଗରକୁ ଏକାପରିଏ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ ଯଥାର୍ଥ ନୁହେଁ। ଏପରି ଭାବେ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଚେତନାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଦିଗ୍ଦେଶ କିମ୍ବା କାଳର ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଭିନ୍ନତାର ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି ଏହି ସୃଷ୍ଟି, ଯାହା ଅହଂକାର ଓ ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯେପରି ଆମେ ସୁନା ଭାବନାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଚୂଡ଼ି ଇତ୍ୟାଦିର ଭ୍ରମ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେପରି ସ୍ଥାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନୁକୂଳତାରେ ସୁନା ମାନେ ଚୂଡ଼ି ଆଦିର ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ତୁମର ଦୃଷ୍ଟି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ତେବେ ଅଲଗା କୌଣସି ମହା ଅଜ୍ଞାନ ରହେ ନାହିଁ; ଚୂଡ଼ି ଓ ଅନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନତା ଏକ ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ରୂପ ଅଟୁଟ। ଜାଗୃତିର ଏକତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ସତ୍ତା ଅଟୁଟ, ଅସତ୍ତା ନୁହେଁ। ମାଟିର ସେନା ଭଳି, ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ମାଟି ମାନେ ଅଟୁଟ। ପାଣି ଏକ, କିନ୍ତୁ ତରଙ୍ଗ ଇତ୍ୟାଦି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; କାଠ ଏକ, କିନ୍ତୁ ସାଲ ଗଛର ଶିଳ୍ପ ଦେଖାଯାଏ; ମାଟି ଏକ, କିନ୍ତୁ ମାଟିର ଭାଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଆକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ବ୍ରହ୍ମ ଏକମାତ୍ର, ଯେଉଁଥିରେ ତିନି ଲୋକର ମହାମାୟା ଦେଖାଯାଏ। ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଏକାତ୍ମା ରହିଛି, ତାହା ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦୃଶ୍ୟ, ଦର୍ଶନ ଉପରେ ଅତିତ—ଏହିଁ ହେଉଛି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଏଠୁ ସେଠାକୁ ଚାଲିଯାଏ, ମନର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ତାହା ଅବିଦ୍ୟା ରହିତ ଜାଗୃତି—ସେଠି ଏକତ୍ୱରେ ଲୀନ ହେଇଯିବା ଉଚିତ। ତୁମର ଏହି ନିତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୁଅ, ଯାହା ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି ଉପରେ ଅତିତ, ଅଚେତନ, ଜଡ଼ତା ବିହୀନ। ପଥର ଭଳି ହୃଦୟର ଜଡ଼ତାକୁ ପଛକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ଚିତ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ହେଉ କି ଶାନ୍ତ, ସେ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏକତ୍ୱ ହୋଇଯିଅ, ରାଘବ। ଏଠାରେ କୌଣସି କିଛି କାହା ପାଖରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କିମ୍ବା ଲୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଚିତ୍ତ ଅଶାନ୍ତ କି ଶାନ୍ତ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ରୁହ। ଜୀବ ଶରୀରରେ କେବେ କିଛି ଚାହେ କି ଘୃଣା କରେ ନାହିଁ; ଶରୀର ଚଳାଚଳ ଗ୍ରହଣ କରି, ଚିନ୍ତା ରହିତ ନିଜରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରୁହ। ଯେପରି ଆଗାମୀ ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ସହରର କାର୍ଯ୍ୟରେ ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ ନୁହଁ, ସେପରି ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱର ସତ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧି ପରେ, ମନର ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ ହେଉନାହିଁ। ଯେପରି ପରଦେଶୀ ପୁରୁଷ, କିମ୍ବା କାଠ, କିମ୍ବା ପଥର, ସେପରି ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ମନକୁ ଅଚେତନ ଭାବେ ଦେଖ। ପଥରରେ ଯେପରି ପାଣି ନାହିଁ, ପାଣିରେ ଅଗ୍ନି ନାହିଁ, ସେପରି ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ କୌଣସି ମନ ନାହିଁ; ତେବେ ପରମାତ୍ମାରେ କିପରି ମନ ରହିପାରିବ? ଯାହା ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ଜାଣି, ତୁମେ ମନ ଉପରେ ଅତିତ ବୋଲି ଅନୁଭବ କର। ଯଦି ତୁମେ ମନକୁ ଅନୁସରଣ କର, ଯାହା କୌଣସି ତୁମ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ନୁହେଁ, ତେବେ ପରଦେଶୀକୁ କାହିଁକି ଅନୁସରଣ କରୁନାହଁ? ସଦା ଦୂରରୁ ମନର ଅଶୁଦ୍ଧତାକୁ ଉପେକ୍ଷା କର, ନିଜରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରୁହ, କାଦିରେ ଲିପ୍ତ ପଥର ଭଳି ଅଚଳ ହୋଇଯାଅ। ମୋ ପାଇଁ ମନ ନାହିଁ, ଏହା ଆଜି ମୃତ ଭଳି ଅପସ୍ଥିତ। ପଥରମୂର୍ତ୍ତି ଭଳି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଅବିଚଳ ହୁଅ। ଦୃଷ୍ଟିରେ ମନ ନାହିଁ, ତେବେ ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ମନ ରହିତ। ତେବେ ଅର୍ଥହୀନ କିଛି କିମ୍ବା ଏହି ମନ ନେଇ କାହିଁକି ଚିନ୍ତିତ ହୁଅଛ? ଯେମାନେ ମନର ଅସତ୍ୟ ଚକ୍ରରେ ବନ୍ଧି ରହନ୍ତି, ବା ଅତ୍ୟଧିକ ଭାବେ ଏହାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ—ଯାହାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଦୁର୍ବଳ—ଚନ୍ଦ୍ରମାରୁ ବିଜୁଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମନକୁ ଦୂରେ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ଯେଉଁ ଜଣେ ହେଉ, ନିଜ ରୂପରେ ଅବିଚଳ ରୁହ। ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଲାଭ କର, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବିବେକ ସହିତ। ଯେମାନେ ଅସତ୍ୟ, ଅନିର୍ମାନସ୍ୱରୂପ ମନକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିନ୍ଦନୀୟ, ଯାହାଙ୍କ ସମୟ କେବଳ ଆକାଶ ଓ ଅରଣ୍ୟ ଚଳାଚଳରେ ବ୍ୟୟ ହୁଏ। ମନ ଲୟ ହୋଇଥିବା, ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ସହିତ ସଂସାରର ଉପାରି ପହଞ୍ଚି, ମହାତ୍ମା ହୁଅ। ଦୀର୍ଘ ଅନ୍ୱେଷଣ ପରେ ମନ-ଆତ୍ମାରେ କୌଣସି ଅଶୁଦ୍ଧତା ମିଳେ ନାହିଁ।